Göyçayın qədim su dəyirmanı REPORTAJ AZƏRTAC

Göyçay, 15 noyabr, Rəşad Türkoğlu, AZƏRTAC

Su dəyirmanları əsrlər boyu xalqımızın məişətində özünəməxsus rol oynayıb. XX əsrdə elektriklə işləyən dəyirmanların yaranması su dəyirmanlarının sıradan çıxmasına və unudulmasına gətirib çıxarıb. Lakin ölkəmizdə fəaliyyət göstərən bu dəyirmanlara az da olsa rast gəlmək olur. Belə dəyirmanlardan biri də Göyçayın Aşağı Qaraməryəm kəndindədir.

AZƏRTAC xəbər verir ki, Aşağı Qaraməryəm kəndindəki su dəyirmanı həftədə bir dəfə yerli əhaliyə xidmət etmək üçün işə düşür. Vaxtı ilə müxtəlif rayon və kəndlərdən bura üz tutanlar saysız olsa da, indi gələnlər o qədər də çox deyil. Dəyirmanın maraqlı tərəfi isə onun heç bir enerjidən istifadə etmədən işləməsidir. Davamlı tökülən su əvvəlcə dəyirmanın çölündəki pərli çarxı, həmin çarx isə saat mexanizimi kimi içəridə olan digər kiçik çarxı, o da öz növbəsində dən üyüdən daşları hərəkətə gətirir. Nəticədə, un hazır olur.

Qonşu kəndən dəyirmana buğda üyütmək üçün gələn Təvəkkül Orucov uşaqlıqdan su dəyirmanında üyüdülən undan istifadə etdiklərini deyir. Su dəyirmanının unundan bişirilən çörəyin daha dadlı və sağlamlıq üçün faydalı olduğunu vurğulayan Təvəkkül Orucov daim bu dəyirmanın unundan istifadə etdiklərini bildirib: “Mənim indi 57 yaşım var, yadıma gəlir, mən uşaq olanda atamla bu dəyirmana tez-tez gələrdik. O vaxt həftələrlə növbəyə yazılardıq, sonra gəlib saatlarla burada gözləyib buğdamızı üyüdərdik. Amma indi bura boş qalıb, insanlar asan yola qaçır, müasirləşib”.

Keçmişlə müqayisədə indi dəyirmana ən çox şəkərli diabetdən, həzm sistemi və qan təzyiqindən əziyyət çəkənlər üz tutur.

34 ildir dəyirmançı işləyən Asif Cəbiyevin sözlərinə görə, kəpəkli qara una tələbat getdikcə çoxalmaqdadır. Müasir dəyirmanlarda dənin qabığı alınmaqla nişasta hissəsi una çevrilir. Su dəyirmanında isə taxıl bütöv üyüdülür, un və kəpək bir yerdə olur. “Bu dəyirmanın təməlini malakanlar qoyub, o da 1830-1835-ci illərə təsadüf edir. Atamın əmisi alıb buranı, təxminən 130 ildir buranı işlədirik”, - deyən həmsöhbətim atasının və əmisinin kolxoz dövründə dəyirman işlətdiyini, 1990-cı illərdən isə özünün və qardaşının da bu işə qoşulduğunu bildirir. Asif Cəbiyev dəyirmanı tarixi abidə kimi qoruyub saxladıqlarını da vurğulayıb. Qıtlıq olan zamanlarda təxminən 10 rayonun əhalisinə xidmət edən bu qədim su dəyirmanında aylarla növbə olurmuş. Lakin tədricən insanlar mağazalardan un aldıqca, dəyirmana tələbat da azalıb.

Xatırladaq ki, tarixçilər bəşər tarixində mühüm ixtiralardan biri olan su dəyirmanlarının ilk vətəninin məhz Azərbaycan olduğunu bildirirlər. Hələ Neolit dövründə Azərbaycanda taxılın una çevrilməsi üçün sadə dən daşlarından istifadə edilib. Bu əl dəyirmanlarını sonradan su dəyirmanları əvəz edib. Tarixən taxılçılığın inkişaf etdiyi Azərbaycanda dən üyütmək üçün su dəyirmanlarından geniş istifadə olunub.