Gülşən Lətifin “Azər və Aida”sı

Bakıda azərbaycanlı mərhum yazıçı anılıb, kitabı təqdim edilib

Doğma Şuşadan, Azərbaycandan uzaqda daim Vətən həsrəti və Zəfər arzusu ilə yaşayan əməkdar mədəniyyət işçisi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Niderland Yazıçılar və Ssenaristlər İttifaqının üzvü Gülşən Lətifin 8 noyabra təsadüf edən doğum günündə LİBRAFF kitab mağazalar şəbəkəsinin “Park Akademiya” filialında anım günü keçirilib.

Yazıçının şüurunu zəmanə və məkan müəyyən edir. Müxtəlif siyasi və sosial mühitdə, fərqli cəmiyyətlərdə yetişən və yaradan sənətkarların yaradıcılığlı eyni ola bilməz. Bu mənada Azərbaycandan keçən əsrin 90-cı illərində Hollandiyaya köçən və orada iyirmi ildən artıq yaşayan Gülşən Lətifin yaradıcılığı digər azərbaycan yazıçılarından öncə baxış bucağı ilə fərqlənir. Lakin Vətənindən uzaqda yaşasa da, əsərlərində əks etdirilən mövzular – Azərbaycanla, vətəni ilə bağlıdır.

Fəlsəfədə iki kateqoriya - forma və məzmun fərqləndirilir. Gülşən xanımın şəxsiyyətində bu iki kateqoriya vəhdət təşkil edir. Bir tərəfdən gözə çarpan dərəcədə zahiri gözəllik, heyrətamiz görkəm, digər tərəfdən isə daxili zənginlik, dərin təfəkkür, yüksəkliklərə qalxan nəhəng ruh, geniş şəffaf qəlb, könül kübarlılığı - bütün bunlar doğal, orqanik şəkildə birgə yaşayırdı.

Ruzveltin həyat yoldaşının sözləri var: “İnsanları üç kateqoriyaya ayırmaq olar – kiçik ağıllı insanlar adamları müzakirə edir, orta ağıllı insanlar hadisələri, böyük ağıllı insanlar ideyaları müzakirə edir. Gülşən Lətifin istedadı o qədər parlaq, çoxşaxəli və zəngin idi ki, kreativ ideyaları daşıb tükənmirdi.

Yazar əsərlərində insan psixologiyasının, həmçinin bizim cəmiyyətin psixologiyasını öz qəhrəmanları vasitəsilə aşkarlayır. Onun əsərlərinin qəhrəmanları - bir tərəfdən kütlə olaraq orta təbəqənin davranışının, düşüncəsinin, baxışlarının, bəzən xoşagəlməz şablon və stereotiplərin

daşıyıcısıdır. Digər tərəfdən həmin o kütləyə qatılmaq istəməyən, fərd olaraq kütlənin baxışlarını üstələyən və fərqli davranan, şəxs, şəxsiyyət olaraq özünü kütlənin təzyiqindən qoruyan və yaxud əksinə, qurbanı olan insanlardır.

“Bizim nəslin qızları” romanı nəsildən nəsilə ötürülən mədəni və mənəvi dəyərlərdən, adət-ənənələrimiz, eyni zamanda, ümumibəşəri dəyərlərdən bəhs edir. Gülşən Lətifin incə ştrixlərlə qəhrəmanların hisslərini çatdırmaq, heyrətamiz süjetlər uydurub qurmaq bacarığı heyrətləndirir.

Əsərləri qeyri adi fabula ilə, oxucunu əsərin sonuna qədər nigaran saxlayan süjetlərlə, eyni zamanda, dərin fəlsəfə ilə, insanı düşünməyə vadər edən fikirlərlə fərqlənir.

Qadın obrazları yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Əsərlərində zərif, eyni zamanda, ruhən güclü qadın obrazları oxucunun qəlbində dərin iz qoyur. Gülşən Lətif bir tərəfdən qadınların cəmiyyətdə fəallığını, digər tərəfdən isə təbiət tərəfindən onlara verilən statusunun qorunmasını dəstəkləyir, müdafiə edir.

“Azər və Aida” romanında müəllif bir ailənin həyatı üzərində minlərlə insanın faciəsini təsvir edir. Həyatın hökmü ilə müharibənin əks tərəflərində qarşı-qarşıya qalan iki sevgilinin, iki əmiuşağının acı taleyini təsvir edir.  Sual yarana bilər ki, niyə yazar personajları, məsələn, sadəcə birlikdə böyüyən yaxşı qonşular kimi deyil, əmiuşağı kimi təsvir edir? Burada önəmli məqam odur ki, bir tərəfdən, Qarabağ müharibəsinin yaratdığı xaosa qarşı ailə bağlarının belə gücünün olmadığını göstərmək istədi. Digər tərəfdən, romanda daşnak ideologiyası ilə yaşayan erməni cəmiyyətindən fərqli olaraq erməni gəlininin rahat yaşadığı gözəl bir Azərbaycan ailəsi təsvir olunur. Lakin Qarabağ hadisələri millətlər arasında dostluğun bu idillik mənzərəsinə son qoydu.

Romanın dəhşətli səhnələrin biri erməni xislətini nümayiş etdirir – Rusiyaya anası ilə köçən Aidanın erməni dayısı onun namusuna təcavüz edir.

Təbii ki, Qarabağ mövzusu Gülşən Lətif kimi Vətənə bağlı, vətənpərvər şəxsiyyətin yaradıcılığında ən önəmli, təməl mövzudur. Gülşən Lətifin həyatının məqsədi, amacı oxuculara, xüsusən də xaricdə yaşayan insanlara həqiqətləri, xalqımıza qarşı erməni millətçilərinin törətdiyi cinayətləri, haqsızlıqları tanıtmaq idi. O deyirdi, “Ən əziz arzum - azad edilmiş Şuşanın qoxusunu duymaqdır”.

Qarabağ hadisələri, insanların qarşılaşdığı fəlakətlər, müharibənin fəsadları, qaçqınların həyatı əsərlərinin önəmli mövzuları idi –Azərbaycanda həmin zaman kəsiyində bu mövzuda əsərlərin az sayda yaranan vaxtda,  Gülşən Lətif “Kabus”, “Kartofdan ürək”, “Dağlar qızı”, “İşığa doğru”,“Azər və Aida” kimi əsərlər yaratdı. Bədii əsər təxəyyül məhsulu olsa da, əgər doğru ifadələrlə, həssas və diqqətçəkən formada yazılıbsa, oxucunun yaddaşında dərin iz buraxır.

“Kartofdan ürək” hekayəsinin qəhrəmanı vəhşi düşmənlərin əlindən canlarını xilas edən doğma yurdunu qoyub Azərbaycana üz tutan qaçqınlarla Ermənistandan buzlu dağları keçib yetim oğlan uşaqdır. Uşaqlıqdan məhrum edilən uşaq.. O yolunu davam etmək üçün şaxtadan donmuş bacısını qarın üzərində qoymalı olur, sonra ömrünün sonuna qədər özünü lənətləyib bağışlaya bilmir. Lakin yaşadığı bütün acılardan sonra xoşbəxtlik ona nəsib olur.

Gülşən Lətifin əsərlərindən tərtib edilən kitab Haaqada holland dilində nəşr olunduqda Avropada heyranlıqla qarşılandı. Gülşən xanım ermənilərin törətdiyi vəhşiliklərin miqyasından şoka düşən avropalı oxuculardan çoxsaylı reaksiyalar aldı: Avropada yaşayan insanlar nəhayət kimin kim olduğunu anlamağa başladı.

Gülşən Lətif, Hollandiyada yaratdığı “Ana Vətən” Avropa Azərbaycanlı Qadınlar Birliyinin sədri olaraq etiraf edirdi: “Paradoksal haldır, o vaxta qədər diaspora fəaliyyətimizlə bağlı keçirdiyimiz heç bir konfransın bu cür emosional təsiri olmamışdır. Bədii mətnin yüzlərlə keçirilən tədbirlərdən daha güclü təsiri vardır”.

Əsərlərini bizlər üçün, tarix üçün qoyub getdi Gülşən Lətif... Onun işıq üzü görməyən bir əsəri - “İşığa doğru” romanının oxucularla görüşü hələ qabaqdadır...

Ülviyyə Əhmədova