Güney Azərbaycanda Beynəlxalq Ana Dili Gününün əhəmiyyəti

Raşel Avraham | 18 fevral 2026 | Foreign Policy Association

Gunaz.tv

Güney Azərbaycandan olan tanınmış rejim müxalifi jurnalist Əhməd Obalı, Güney Azərbaycan xalqı üçün Beynəlxalq Ana Dili Gününün mərkəzi əhəmiyyəti barədə danışdı.

Hər il 21 fevralda qeyd olunan Beynəlxalq Ana Dili Günü inklüziv cəmiyyətlərin genişlənməsi, təhlükə altında olan dillərin qorunması, dil və mədəni müxtəlifliyin, eləcə də çoxdilliliyin təşviqi məqsədi daşıyır. Banqladeş tərəfindən irəli sürülən və 1999-cu ilin noyabrında UNESCO tərəfindən elan edilən bu gün ana dilinin qorunması və tədrisinin vacibliyini vurğulayır. Mədəni təzyiq altında olan millətlər və etnik qruplar 21 fevralda Beynəlxalq Ana Dili Gününü qeyd etməyi arzulayırlar. Güney Azərbaycan türkləri və İranda təzyiqə məruz qalan digər etnik qruplar üçün Beynəlxalq Ana Dili Günü yüksək məna və əhəmiyyət daşıyır.

Güney Azərbaycandan olan rejim müxalifi jurnalist Əhməd Obalı bildirib: “İranda hər bir etnik qrupun öz dili var: bəluclar, türkmənlər, Güney Azərbaycan türkləri, əhvaz ərəbləri və kürdlər. Bu dillərin İranda məktəblərdə və rəsmi ünsiyyətdə qadağan olunması və bu etnik qrupların heç birinin öz vəsaitləri hesabına dillərini öyrətmək üçün hətta özəl məktəb açmasına icazə verilməməsi faciədir. Biz hər il Güney Azərbaycanda Ana Dili Gününü qeyd edir və İran Konstitusiyasının 15-ci maddəsinə uyğun olaraq ana dilində təhsil hüququ tələb edirik.”

Obalı qeyd edib ki, İranda ana dilində təhsil və işləmək hüququnu tələb etmək cinayət sayılır: “İran həmçinin dünyada yeganə tanınmış ölkədir ki, xalq tərəfindən Konstitusiyanın dil ilə bağlı maddəsinin icrasını tələb etmək həbs, işgəncə və uzunmüddətli həbs cəzası ilə nəticələnə bilər. Mən elə bir başqa ölkə tanımıram ki, orada Konstitusiyanın icrasını tələb etdiyinə görə insan həbs edilsin, işgəncəyə məruz qalsın və uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilsin. Güney Azərbaycan türkləri İran əhalisinin üçdə birini təşkil etsə də, Konstitusiyanın 15-ci maddəsinin icrasını tələb edən çoxsaylı etirazlar baş verib. Abbas Lisani kimi əksər liderlər həbs olunub və illərlə həbs cəzasına məhkum ediliblər. Hazırda İran İslam Respublikasının tərkibində olan Güney Azərbaycanın Mərənd şəhərində uzunmüddətli həbs cəzası çəkən doktor Əlirza Fərşi yalnız Azərbaycan türkcəsində uşaq kitabları payladığı üçün həbs edilib.”

Obalı vurğulayıb ki, etnik dillərin sıxışdırılması İranda uzun tarixə malikdir: “İran qeyri-farsların məktəbdə öz dillərində təhsil hüququnu milli təhlükəsizlik təhdidi kimi qiymətləndirir və iddia edir ki, qeyri-fars etniklərin mədəni hüquqlarının sıxışdırılması milli birliyə xidmət edir.”

“1925-ci ildə Rza Pəhləvi Britaniyanın müdaxiləsi ilə hakimiyyətə gəldikdə, İranı bir millət və bir dil elan etdi və bütün qeyri-fars dillərini rəsmi ünsiyyətdə, məktəblərdə, qəzetlərdə və s. qadağan etdi. O, İkinci Dünya Müharibəsi dövründə Hitlərə meyilli olduğuna görə devrildikdən sonra qısa müddət ərzində oğlu Məhəmmədrza Pəhləvi hakimiyyətə gəldi və o da 1979-cu ilə qədər eyni sıxışdırıcı siyasəti davam etdirdi. Ayətullah Xomeyni onu hakimiyyətdən saldıqda, milli səviyyədə belə bir inam var idi ki, Xomeyni rejimi islamçı olduğuna görə mədəni və etnik məsələlərdə sıxışdırıcı yanaşma göstərməyəcək, lakin maraqlıdır ki, İran İslam Respublikası eyni siyasəti Pəhləvilərdən daha ciddi və sərt şəkildə davam etdirdi.”

Obalı qeyd edib: “Bir neçə il əvvəl İran hökuməti belə bir qanun qəbul etdi ki, qeyri-farsdilli bölgələrdə bağça yaşlı uşaqlar hər hansı məktəbə başlamazdan əvvəl fars dili imtahanından keçməlidirlər. Əgər imtahandan keçməsələr, zehni problemləri olan uşaqlar üçün yaradılmış xüsusi məktəbə göndərilirlər. Bu hal Güney Azərbaycanda və ölkənin digər yerlərində ailələri məcbur etdi ki, uşaqlarına ana dilini öyrətməzdən əvvəl fars dili öyrətsinlər.”

Dil zülmü Güney Azərbaycan türklərinin İran məhkəmə sistemi ilə qarşılaşmalarına da təsir göstərir. İran İnsan Haqları təşkilatının hesabatına görə, “Güney Azərbaycan kimi etnik bölgələrdə qadınların edam işlərində vəziyyət daha ağırdır.” Human Rights Watch da ümumilikdə İranda etnik azlıqların qeyri-mütənasib şəkildə edam cəzasına məruz qaldığını bildirib.

Səkinə Məhəmmədi Aştiyani işi buna nümunədir. O, fars dilini bilmədiyinə görə, heç bir demokratik cəmiyyətdə cinayət sayılmayan bir ittihamla edama məhkum edilmişdi. Beynəlxalq etirazlar olmasaydı, o, edam edilə bilərdi. Obalının dediyi kimi: “O, əhalisinin yüz faizi azərbaycanlı olan Təbriz məhkəməsinin dilini başa düşmürdü. O, zina ittihamı ilə üzləşmişdi, lakin heç bir cinayət törətməmişdi. O, sadəcə bir kağızı imzaladı, öz edam hökmünü imzaladığını bilmədən.”

Obalının sözlərinə görə: “Bu gün İranın siyasətlərinə görə Güney Azərbaycanın əksər insanları öz dillərində yazmağa və ya ünsiyyət qurmağa qadir deyillər. 1979-cu il İslam inqilabından əvvəl məktəbə gedəndə müəllim məni sinifdə öz dilimdə danışdığım üçün döydü və pul cəriməsi verdi. Mən sözün əsl mənasında bütün sinfin qarşısında alçaldıcı şəkildə cəzalandırıldım, sadəcə ana dilimdə danışdığıma görə. Bütün şagirdlər və müəllimin özü Güney Azərbaycandan olmasına baxmayaraq, bizi sinifdə ana dilimizdə danışmamağa məcbur edirdilər. Bu, İranın bütün məktəbləri üçün verilmiş rəsmi göstəriş idi. Bundan əlavə, rəsmi təlimatlar verilmişdi ki, mümkün qədər fars sözləri Azərbaycan türkcəsinə qarışdırılsın; buna görə də bu dildə danışıldıqda belə, çox qarışıq olduğundan demək olar ki, fərqli bir dil kimi səslənir.”

Obalı vurğulayıb: “İranda yüz illik mədəni sıxışdırma, təqib və Azərbaycan türkcəsinin basqısı Güney Azərbaycan xalqının bir çoxunun fars mədəniyyəti və dili içində assimilyasiyasına səbəb olub. Başqa sözlə, İranda qeyri-farslara qarşı mədəni soyqırım baş verir ki, buna dilqırımı da deyilir. Təəssüf ki, bu insanlığa qarşı cinayət Qərbdəki əksər demokratik ölkələr tərəfindən görməzdən gəlinir, halbuki həmin ölkələrdə azlıqların hüquqları yüksək səviyyədə qorunur.”

Obalı qeyd edib ki, İran mollaları İsraili “kiçik şeytan” adlandırıb 47 ildir onun məhvini tələb etdikləri halda, “İsraildə ərəblər öz dillərində təhsil ala və ana dillərində işləyə bilirlər. Ərəb dili İsrail dövlətinin rəsmi dillərindən biridir. İsraildə bütün uşaqlar, o cümlədən yəhudi uşaqlar məktəbdə ərəb dili öyrənirlər, çünki azlıq dili barədə ilkin anlayış bütün israillilər üçün vacib hesab olunur. İsrail qatar və avtobuslarında lövhələr ivrit, ərəb və ingilis dillərində yazılıb. Bu, küçə lövhələrinə də aiddir.” Obalı vurğulayıb ki, Güney Azərbaycan türkləri yalnız arzu edə bilərlər ki, onların dili İran hakimiyyəti tərəfindən İsraildə ərəb dilinə göstərilən hörmət kimi hörmət görsün.

ABŞ-da yaşayan Güney azərbaycanlı mühacir kimi Obalı bildirib ki, Amerika cəmiyyəti İranla müqayisədə Azərbaycan türkcəsini daha çox qəbul edir: “Güney Azərbaycan mühacirləri ABŞ-da uşaqlarına Azərbaycan türkcəsini öyrətmək üçün xüsusi məktəb yarada bilərlər. Amerikanın bir çox kolleclərində Azərbaycan dili kursları mövcuddur. Biz Azərbaycan türkcəsində radio, televiziya və qəzetlər yarada bilərik, halbuki bunların hamısı İranda qadağandır. İranda Azərbaycan türkcəsində fəaliyyət göstərən yeganə radio və televiziya kanalı sözlərinin 60 faizini Güney Azərbaycan türkləri arasında ‘farslaşdırılmış azəri’ kimi tanınan qeyri-türk sözlərindən istifadə etməlidir. Biz azad dünya xalqlarından etnik azlıqlara öz ana dili və mədəniyyətlərini xilas etmək yolunda yardım etmələrini istəyirik.”