Hansı müğənni vəfat edəndən sonra üç günlük yas elan edildi?

Kulis.az "Kamerton" rubrikasında Fado haqqında məqaləni təqdim edir.

Fadonun dəqiq nə vaxt yarandığı barədə müxtəlif fərziyyələr olsa da, onun XIX əsrin əvvəllərində Lissabonun yoxsul və dənizçi məhəllələrində – xüsusilə Alfama və Mourariada formalaşdığı məlumdur. O dövrdə dənizə gedib qayıtmayan ərlərini, sevgililərini gözləyən qadınların, eləcə də liman işçilərinin və cəmiyyətin alt təbəqəsinin oxuduğu kədərli nəğmələr Fadonun əsasını qoydu. Yoxsulluq, gündəlik həyatın çətinlikləri və dənizin amansızlığı bu musiqinin ana xəttini təşkil edirdi. Başlanğıcda Fado yalnız kiçik, qaranlıq meyxanələrdə (tasca) oxunurdu.

Juze Maloa - "Fado"

"Saudade" fəlsəfəsi

Fadonu tam dərk etmək üçün mütləq "Saudade" (saudad) sözünün mənasını bilmək lazımdır. Dünyanın heç bir dilinə tam olaraq tərcümə olunmayan bu söz – itirilmiş sevgiyə, keçmişə, heç vaxt geri qayıtmayacaq anlara və ya uzaqlarda olan birinə duyulan dərin, ehtiraslı həsrət deməkdir. Fado ifaçısı (fadista) səhnəyə çıxanda məhz bu hissi tərənnüm edir. O, gözlərini yumur, başını arxaya atır və ürəyinin ən dərinliyindən gələn səslə taledən şikayət edir.

İfa tərzi, alətlər və atmosfer

Fadonun ifası çox intim bir prosesdir. Ənənəvi formada o, cəmi iki əsas musiqi aləti ilə həyata keçirilir:

Portuqal gitarası (Guitarra Portuguesa): Armudabənzər formaya və 12 simə malik olan bu unikal alət Fadoya o məşhur ağlaya-ağlaya səslənən, cingiltili və həzin melodiyanı verir.

Portuqal gitarası

Klassik gitara (Viola): Ritm və bas səsini təmin edərək Portuqal gitarasını geridən müşayiət edir.

Fado evlərində (Casa de Fado) mühit həmişə yarıqaranlıq olur. Şam işığında, kiçik taxta masalar ətrafında əyləşən dinləyicilər musiqinin axarına düşüb, ifaçının daxili ağrısına ortaq olurlar. Qadın fadistalar adətən qara geyinir və çiyinlərinə qara şal atırlar. Bu şal həm xalqın tarixi yoxsulluğunu, həm də itirilmiş yaxınların yasını rəmziləşdirir. İfa zamanı zaldakı hər kəs susmalıdır. Portuqalların məşhur bir deyimi var: "Fado oxunan yerdə hər kəs susar, hətta külək də".

Fado evi

Lissabon və Koimbra Fadoları

Tarix boyu Fadonun iki əsas qolu formalaşıb. Onlar bir-birindən məzmununa və xarakterinə görə ciddi şəkildə fərqlənirlər:

Lissabon Fadosu: Həm kişilər, həm də qadınlar tərəfindən ifa olunur. Mövzular daha çox kədərli sevgi, gündəlik məişət qayğıları və köhnə məhəllə həyatı ilə bağlıdır. Dinləyicilər ifanı coşqulu alqışlarla qarşılayırlar.

Koimbra Fadosu: Yalnız kişilər (tarixən Koimbra Universitetinin tələbə və məzunları) tərəfindən qara mantiya geyinilərək oxunur. Daha akademik, fəlsəfi, romantik və serenada xarakterlidir. Burada ifaçını əl çalaraq alqışlamaq hörmətsizlik sayılır; ənənəyə uyğun olaraq sadəcə yüngülcə öskürərək rəğbət bildirilir.

Fadonun əfsanələri və müasir dövrü

Bu musiqini kiçik meyxanələrdən çıxarıb beynəlxalq bir fenomenə çevirən şəxs Amaliya Rodriges olmuşdur. Bütün dünyada "Fadonun kraliçası" adlandırılan Amaliya XX əsrin ortalarında füsunkar səsi və xarizması ilə bu janrı qlobal zirvəyə daşıdı. Onun ifaları, o cümlədən məşhur "Coimbra" və "Barco Negro" mahnıları bu gün də etalon sayılır. Amaliya o qədər sevilirdi ki, 1999-cu ildə vəfat edəndə Portuqaliyada üç günlük milli yas elan edilmişdi.

Müasir dövrdə Fado ənənələri yeni sənətkarların əlində həm qorunur, həm də yenilənir. Mariza, Ana Moura və Karminho kimi dünyaşöhrətli müğənnilər ənənəvi fadonu caz, pop və Afrika ritmləri ilə sintez edərək, onu gənc nəsillərə və fərqli mədəniyyətlərə sevdirirlər.

2011-ci ildə Fadonun mədəni əhəmiyyəti və bənzərsizliyi UNESCO tərəfindən rəsmən tanınaraq Bəşəriyyətin Qeyri-maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir. Bu gün Lissabona gedib, dar, qədim küçələrdən süzülüb gələn o unikal, ağrılı, lakin bir o qədər də zərif nəğməni eşitmədən qayıtmaq Portuqaliyanın əsl qəlbinə heç vaxt toxunmamaq deməkdir.