Həddindən artıq gerçək! Papanın rəsmini çəkən dahi

Bu gün görkəmli ispan rəssam Dieqo Velaskesin doğum günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Dieqo Velaskes 1599-cu ildə İspaniyanın mədəni mərkəzi sayılan Sevilyada kiçik zadəgan ailəsində dünyaya gəlib. O dövrün Sevilyası həm sənət, həm də ticarət qaynadığı, eyni zamanda küçələrində yoxsulluğun, səfalətin hökm sürdüyü bir şəhər idi. Gənc Dieqo dövrünün tanınmış rəssamı (və gələcək qayınatası) Fransisko Paçekonun emalatxanasında sənətin sirlərinə yiyələnməyə başladı. Lakin o, müəlliminin quru, akademik üslubu ilə kifayətlənmədi.

Velaskes gənclik illərində İtaliyadan əsən Karavacco rüzgarına, kəskin işıq-kölgə oyunlarına aludə olmuşdu. Amma onu fərqləndirən əsas cəhət mövzu seçimi idi. O, mələkləri, mifoloji qəhrəmanları deyil, mətbəxdəki əşyaları, küçədəki sadə insanları çəkməyə üstünlük verirdi. Sənət tarixində bodegon (mətbəx, meyxana səhnələri) adlanan bu janrda yaratdığı "Yumurta qızardan qarı" və "Sevilyalı su satıcısı" kimi əsərlərində o, qırışmış bir üzü, saxsı kuzənin üzərindəki su damlasını və ya mis qazanın parıltısını elə bir dəqiqliklə işləyirdi ki, bu məişət səhnələri sanki dini bir rituallıq, müqəddəs bir sükut qazanırdı. Velaskes üçün həqiqət gözəllikdən daha üstün idi.

IV Filipin melanxolik sarayı

1623-cü ildə gənc rəssamın sədası paytaxt Madridə çatdı. İspaniya kralı IV Filip onun çəkdiyi portreti görəndə elə heyrətləndi ki, o gündən etibarən yalnız Velaskesin onu rəsm edəcəyini bəyan etdi. Beləliklə, rəssamın ölümünə qədər davam edəcək qəribə və simbiotik "kral-rəssam" münasibəti başladı.

Saray rəssamı olmaq adətən sənətkarın azadlığını boğan, onu yaltaqlaşdıran bir vəzifə idi. Lakin Velaskes bu qəfəsin içində öz kainatını yaratdı. O, IV Filipi dəfələrlə kətan üzərinə köçürdü. Tablolarda kralın Habsburq sülaləsinə xas olan önə çıxmış çənəsini, solğun üzünü gizlətmirdi. Əvəzində, ona elə bir daxili qürur, elə bir melanxolik əzəmət verirdi ki, kralın bütün fiziki qüsurları onun ilahi hakimiyyətinin bir detalına çevrilirdi. Velaskes göstərirdi ki, rəssam kraldan asılı olsa da, kralın tarix qarşısındakı siması yalnız rəssamın fırçasından asılıdır.

1628-ci ildə məşhur flamand rəssamı Piter Paul Rubensin Madridə səfəri Velaskesin həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Rubens gənc həmkarının istedadına heyran qaldı və ona mütləq İtaliyaya getməyi, böyük İntibah ustalarını öz gözləri ilə görməyi məsləhət bildi. Kralın icazəsi ilə İtaliyaya yollanan Velaskes burada Tisianın rənglərini, Mikelancelonun formalarını dərk edərək öz üslubunu daha da yetkinləşdirdi.

"Həddindən artıq gerçək!" – Papanın portreti

Velaskesin sənətinin zirvə nöqtələrindən biri onun 1649-1651-ci illərdəki ikinci İtaliya səfəri zamanı yaşandı. O, dövrün ən qüdrətli adamlarından birinin – Roma Papası İnnokenti X-nun portretini çəkmək sifarişi aldı.

Rəssam Papanı ənənəvi ilahi, mərhəmətli bir müqəddəs kimi deyil, taxtında əyləşmiş son dərəcə şübhəçi, iti baxışlı, hətta qəddar bir siyasətçi kimi təsvir etdi. Qırmızı rəngin onlarla çalarının istifadə edildiyi, işığın məharətlə paylandığı bu əsərdə Papa kətanın içindən birbaşa izləyicinin ruhuna baxır. Rəvayətə görə, Papa əsəri ilk dəfə görəndə heyrət və bir az da narahatlıq içində belə demişdi: "Troppo vero!" (Həddindən artıq gerçəkdir!). XX əsrdə dahi rəssam Frensis Bekon bu tablonun psixoloji ağırlığından o qədər təsirlənmişdi ki, onun motivləri əsasında "Qışqıran Papa" adlı silsilə əsərlər yaratmışdı.

Kənarlaşdırılmışların ləyaqəti

Velaskesin humanizmi və sənətkar böyüklüyü ən çox saray təlxəklərini, cırtdanları və əqli qüsurlu insanları çəkdiyi portretlərdə ortaya çıxır. XVII əsr Avropa saraylarında bu cür insanlar əyləncə obyekti, "canlı oyuncaq" sayılırdı. Rəssamlar onları adətən itlərlə və ya meymunlarla yanaşı, gülünc vəziyyətlərdə rəsm edirdilər.

Lakin Velaskes onlara tam fərqli yanaşırdı. O, "Sebastyan de Morra" və ya "Dieqo de Asedo" kimi saray cırtdanlarının kətan üzərində gözlərinə elə bir kədər, dərinlik və qürur verirdi ki, izləyici onların qarşısında əylənmək əvəzinə vicdan əzabı çəkir. Velaskesin təlxəkləri bizə baxır və sanki deyirlər: "Biz kralın əyləncəsi ola bilərik, amma bizim də hamı kimi ağrımız və ruhumuz var." O, cəmiyyətin ən alt təbəqəsi sayılan bu insanlara, bəlkə də krala göstərdiyindən daha çox empatiya və hörmət göstərirdi.

Sənət tarixinin ən böyük tapmacası: "Meninlər"

1656-cı ildə Dieqo Velaskes sənət tarixinin ən sirrli, ən çox təhlil edilən və hələ də tam təhlil edilməyən şah əsərini – "Meninlər" tablosunu yaratdı.

İlk baxışdan bu, gənc şahzadə Marqaritanın qulluqçuları (meninlər), saray cırtdanları və iti ilə birlikdə rəssamın emalatxanasına gəlişini təsvir edən bir məişət səhnəsidir. Lakin tabloya diqqətlə baxdıqda başgicəlləndirici bir vizual illüziya, fəlsəfi bir oyun ortaya çıxır. Əsərin sol tərəfində böyük bir kətanın arxasında Velaskesin özü dayanıb və o, fırçasını əlində tutaraq birbaşa bizə – izləyiciyə baxır. Arxa fondakı aynada isə kral IV Filip və kraliçanın əksi görünür.

Bəs Velaskes nəyi çəkir? Bizi? Aynada əks olunan kralla kraliçanı? Yoxsa bütövlükdə bu anın özünü? "Meninlər" reallıqla illüziyanın, sənətlə gerçəkliyin sərhədlərini itirən bir güzgü oyunudur. Filosof Mişel Fuko sonralar bu tablo haqqında yazırdı ki, burada klassik təmsilin, rəsmin və baxışın bütün qaydaları baş-ayaq edilib. "Meninlər" sadəcə bir rəsm əsəri deyil, rəngkarlığın özünün fəlsəfi manifestidir.

Epiloq: Rənglərin susduğu an

Dieqo Velaskes 1660-cı ildə, altmış bir yaşında ömrünün böyük hissəsini həsr etdiyi qapalı saray həyatının divarları arasında dünyasını dəyişdi. Onun ən böyük arzusu xanədanlıq tərəfindən ali zadəgan titulu – Santyaqo Ordeni ilə təltif olunmaq idi ki, buna da ölümündən qısa müddət öncə, böyük çətinliklə nail olmuşdu.

Bu gün dahi rəssamın məzarı dövrün müharibələri və dağıntıları nəticəsində itmiş hesab olunur. Lakin onun əsl abidəsi Prado muzeyinin otaqlarında asılan "Meninlər" tablosundadır. Rəvayətə görə, Velaskes öldükdən sonra kral IV Filip şəxsən emalatxanaya girmiş, fırçanı əlinə alaraq "Meninlər" tablosundakı rəssamın sinəsinə qırmızı Santyaqo xaçını özü çəkmişdi.

Bu hekayə doğru olsa da, olmasa da, bir həqiqət dəyişmir: Krallar və imperiyalar unudulur, lakin mütləq həqiqəti və insan ruhunun qaranlıq künclərini fırçası ilə işıqlandıran sənət əbədi yaşayır. Velaskes bunu hamıdan yaxşı bilirdi. O, aynanın o biri tərəfindən hələ də bizə baxmaqda davam edir.

Çətin həyat yolu keçən rəssam - Güllü Mustafayeva "Qadın cinsi ilə rəftar eləməyi bacarmayan..." - Şillerin "Məkr və məhəbbət"indən bir hissə Onun əl işlərini Beyons, Ledi Qaqa kimi məşhurlar istifadə edir - Milanda yaşayan azərbaycanlı dizaynerlə müsahibə