Həyatdan küsmək həyatınızı bitirər

İnsanlar vaxtı fərqli qavrayırlar: bəziləri uzunmüddətli planlar qurur, digərləri indiki zamanda yaşayır, bir qrupu isə keçmişə diqqət yetirirlər.

Sirkadian ritmləri də dəyişir: bəziləri erkən oyanır, digərləri isə gecələr aktiv olur. Varşava Universitetinin alimləri tərəfindən aparılan yeni bir araşdırma bu iki xüsusiyyətin əhval-ruhiyyəyə təsir etmək qabiliyyətini üzə çıxarıb. Nəticə "Şəxsiyyət və Fərdi Fərqlər" (PID) jurnalında dərc edilib.

Onlar depressiyaya daha çox düşür

Əvvəllər həm zaman qavrayışının, həm də xronotipin (üstünlük verilən yuxu və oyanma vaxtları) depressiv simptomlarla əlaqəli olduğu məlum idi. Professor Konrad Yankovski bu xüsusiyyətlərdən birinin - məsələn, gələcəyə yönəlmiş yanaşmanın - xronotipə və onun vasitəsilə əhval-ruhiyyəyə təsir göstərə biləcəyini ilk sınaqdan keçirən şəxs olub.

"Hər iki amilin fərdi olaraq depressiya ilə əlaqəli olduğunu bilirdik. Mən onların arasında bir əlaqənin olub-olmadığını anlamaq istəyirdim", - deyə tədqiqatçı bildirib.

Onlayn sorğuda əsasən qadınlar olmaqla 18-63 yaş arası 343 yetkin iştirak edib. İştirakçılar üç testi tamamlayıblar: zaman qavrayışı, xronotip və depressiv simptomlar. Tədqiqat təsdiqləyib ki, depressiv simptomlar keçmişə mənfi baxışı olan, indiki zamana nəzarət edə bilməyən və gələcəyə zəif diqqət yetirən insanlarda daha çox rast gəlinir. Daha balanslı zaman perspektivinə malik olanlar daha yaxşı əhval-ruhiyyədə olduqlarını bildiriblər.

"Gecə bayquşları" adlandırılanlar daha yüksək depressiya səviyyələrini nümayiş etdiriblər. Onların keçmişə müsbət baxışı daha az olub, onlar gələcək üçün daha az plan qururdular və daha çox "balanssız" zaman profili göstərirdilər.

Tədqiqatın əsas tapıntısı belədir ki, xronotip zaman perspektivi ilə depressiv simptomlar arasındakı əlaqəni qismən izah edir. Keçmişə daha müsbət baxışı olan və gələcəyə güclü diqqət yetirən insanların "torağay" olma ehtimalı daha yüksəkdir və bu xronotipdə depressiya riski daha aşağı olur.

Yankovski bildirib ki, ümidlə irəli baxan və ya keçmişi xoş xatirələrlə xatırlayan insanlar yatmağa və daha tez oyanmağa meyllidirlər və özlərini daha yaxşı hiss edirlər.

Nəticələr həmçinin potensial profilaktik tədbirə də işarə edir. Belə ki, insanın keçmişə və gələcəyə münasibətini həll edən psixoloji müdaxilələr daha sağlam sirkadian ritmlərin inkişafına və depressiv meyillərin azaldılmasına kömək edə bilər.

Depressiya ürəyə də “vurur”

Dünyanın əziyyət çəkdiyi bəlalardan biri də depressiyadır. Depressiya təkcə insanın həyata küsməsi deyil, həm də orqanizmində ciddi dəyişikliklərə yol açılmasıdır. 

Melanxolik depressiya ürək-damar xəstəlikləri riskini artırır, atipik depressiya isə 2-ci tip diabet riskini artırır. Bu, Amsterdam Universitetinin alimlərinin gəldiyi nəticədir. Tədqiqatın nəticələri Amsterdamda keçirilən Avropa Kardiologiya Assosiasiyası (ECNP) Konqresində təqdim edilib.

Alimlər bu tapıntılara ürək xəstəliyi və ya diabetin ilkin əlamətləri olmayan yetkin iştirakçıların uzunmüddətli müşahidəsi vasitəsilə nail olublar. Atipik depressiya simptomları olan insanlarda - yuxululuq, xroniki yorğunluq və iştahanın artması - depressiya simptomları olmayanlara nisbətən diabet inkişaf riski təxminən 2,7 dəfə yüksək olub. Lakin bu qrupda ürək-damar xəstəlikləri riskində əhəmiyyətli bir artım müşahidə olunmayıb.

Əksinə, melanxolik simptomları olan - yuxusuzluq və iştahanın azalması olan iştirakçılarda infarkt və insult riski daha yüksək idi. Onların ürək-damar ağırlaşmaları riski təxminən bir yarım dəfə yüksək idi, alimlər isə diabetlə heç bir əlaqə tapmadılar.

Metabolik analiz biokimyada fərqlər aşkar edib: atipik depressiyası olan xəstələrdə iltihabi və metabolik pozğunluqlar müşahidə olunub. Tədqiqatın aparıcı müəllifi doktor Yuri Milaneskinin sözlərinə görə, tapıntılar əlaqəli fiziki riskləri nəzərə alaraq, ruhi xəstəliklərin müalicəsində daha dəqiq, fərdiləşdirilmiş yanaşmaya ehtiyac olduğunu vurğulayır.

“Medical Xpress”-in məlumatına görə, Amsterdamda keçirilən Avropa Neyropsixofarmakologiya Kollecinin Konqresində təqdim olunan yeni bir araşdırmada tədqiqatçılar müxtəlif növ depressiyaların müxtəlif kardiometabolik xəstəliklərlə əlaqəli olduğunu aşkar ediblər.

Yeddi il ərzində onlar Niderlandın Piylənmə Epidemioloji Tədqiqatında (NEO Tədqiqatı) başlanğıcda diabet və ürək-damar xəstəliklərindən azad olan 5794 yetkin iştirakçını izləyiblər.

İştirakçılar iki qrupa bölünüb: biri "melanxolik" simptomlara (erkən oyanma, iştahanın azalması), digəri isə "atipik/energetik" simptomlara (yorğunluq, yuxunun artması, iştahanın artması) malik olub.

İştirakçıların təxminən 8%-i müşahidə dövründə kardiometabolik xəstəlik inkişaf etdirib və xəstəliyin növü depressiyanın növündən asılı olub. "Atipik/energetik" simptomlar yaşayanlarda depressiv simptomları olmayanlarla müqayisədə 2-ci tip diabet inkişaf riski 2,7 dəfə yüksək olub, lakin ürək-damar xəstəlikləri riskində əhəmiyyətli bir artım müşahidə edilməyib. Bunun əksinə olaraq, "melanxolik" simptomları olanlarda depressiyası olmayanlara nisbətən ürək-damar xəstəlikləri (məsələn, infarkt və ya insult) riski 1,5 dəfə yüksək idi, lakin 2-ci tip diabet riskində əhəmiyyətli bir artım müşahidə edilməyib.

Amsterdam Universitetinin aparıcı tədqiqatçısı Dr. Yuri Milanesçi qeyd edib ki, sonrakı metabolik analizlər "atipik/enerjili" simptomları olan xəstələrdə kardiometabolik sağlamlıqla əlaqəli anormal iltihabi və metabolik proseslər göstərdiyini aşkar etdi. Bu bioloji xüsusiyyət "melanxolik" simptomları olanlarda müşahidə edilmədi, bu da müxtəlif depressiya növlərinin ürək-damar sağlamlığı ilə necə əlaqəli olduğuna dair biokimyəvi fərqləri göstərir.

Dr. Milanesçi vurğulayıb ki, bu məlumatlar psixiatriyada fərdiləşdirilmiş yanaşmanın vacibliyini vurğulayır, daha effektiv müalicə üçün xəstənin zehni vəziyyəti ilə fiziki əlaqələri nəzərə alır.

Şəkər olmaq istəmirsinizsə, depressiyadan çıxın

Bolonya Universitetindən Dr. Çiara Fabbri əlavə edib ki, depressiyası olan insanlarda fiziki xəstəliklərin qarşısının alınması və müalicəsi depressiyanın özünün müalicəsindən heç də az vacib deyil. Bu fiziki xəstəliklər yayğındır və artacağı gözlənilir. Misal üçün, Beynəlxalq Diabet Federasiyasının məlumatına görə, Avropa regionunda diabet xəstələrinin sayı (66 milyon) 2050-ci ilə qədər 10% artacaq. Buna görə də, kardiometabolik xəstəliklərin qarşısının alınması, erkən diaqnoz, monitorinq və müalicənin təkmilləşdirilməsi səhiyyənin prioritetinə çevrilir.

Rəqs insanı sağaldır

O, insan həyatına kifayət qədər güclü təsir edir. Rəqs depressiya simptomlarını yüngülləşdirə, səbəblərini anlamağa kömək edə və şəxsi inkişafa kömək edə bilər. Bu, Şərqi Finlandiya Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən psixologiya, sosial psixologiya və incəsənət tarixi yanaşmalarını birləşdirən tədqiqatçılar tərəfindən əldə edilən nəticədir. Tədqiqat “Narrative Works” jurnalında dərc edilib.

Yeniyetmə psixiatriyası professoru Tommi Tolmunen qeyd edib ki, depressiya ciddi ictimai səhiyyə problemidir və əlavə terapiyalara təcili ehtiyac var. Fiziki fəaliyyətin depressiyanın azalmasındakı rolunu bilirik, lakin rəqs kimi ifadəli elementlərin daxil edilməsi prosesi daha cəlbedici və effektiv edir.

Rəqs stress hormonları olan kortizol və norepinefrin səviyyəsini azaldır, zövq və motivasiya ilə əlaqəli dopamin səviyyələrini artırır, həmçinin bədən şüurunu artırır və şifahi şəkildə ifadə etmək çətin olan emosiyaları ifadə etmək üçün bir yol kimi xidmət edir.

Tədqiqatda yüngül və orta dərəcədə depressiyası olan yeddi yeniyetmə iştirak edib. Proqramın bir hissəsi olaraq, onlar "arzulanan gələcəyini" əks etdirən rəqəmsal rəqs tamaşası yaradıblar. Buna nail olmaq üçün improvizasiya və 3D hərəkət çəkilişi istifadə edilib ki, bu da iştirakçılara özlərini kənardan müşahidə etməyə və vəziyyətləri haqqında düşünməyə imkan verib.

Nəticələr göstərib ki, layihədə iştirak depressiv simptomların azalmasına, özünəhörmətin artmasına və bədən hisslərini tanımaq və yaşamaq qabiliyyətinə gətirib çıxardı. Güclü bir amil etibar atmosferi, mənsubiyyət hissi və qrup tərəfindən dəstək idi.

"Depressiya tez-tez insanın öz bədən hisslərinin - interosepsiya kimi tanınan şeyin qavranılmasını pozur. Rəqs vasitəsilə iştirakçılar bədənləri ilə yenidən əlaqə qura və özlərini hiss etmələri ilə yenidən əlaqə qura bildilər", - Şərqi Finlandiya Universitetinin baş tədqiqatçısı dosent Hanna Pohjola deyib.

Tədqiqatçıların fikrincə, rəqs vasitəsilə hisslərini ifadə etmək və özlərini kənardan görmək imkanı yeniyetmələrə vəziyyətlərinin səbəblərini daha yaxşı başa düşməyə və özünüdərk prosesinə başlamağa kömək edib.

"İştirakçılar üçün bu, mənalı, dolğun bir həyata - öz hərəkətlərində məqsəd və sevinc hissinə doğru bir addım oldu", - Pohjola fikrini yekunlaşdırıb.

Alimlər hesab edirlər ki, rəqs sənəti formalarının psixoterapiya proqramlarına daxil edilməsi depressiv pozğunluqları olan insanları dəstəkləmək üçün perspektivli yanaşma ola bilər.

Elnarə Kərimova
"Cebheinfo.az"

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin