Hörmüz boğazı: qlobal “neft damarı”nda ABŞ İran qarşıdurması

Dünyanın ən həssas dəniz yollarından olan Hörmüz boğazı bir neçə aydır ki, böyük güclərin toqquşma meydanına çevrilib. Bu dar su keçidi qlobal enerji təhlükəsizliyinin ürəyi hesab olunur. Çünki dünyada hasil edilən neftin 20 faizi məhz bu boğaz vasitəsilə daşınır. ABŞ və İran arasında uzun illərdir davam edən gərginlik son dövrlərdə hərbi müstəviyə keçib. Bu vəziyyət qlobal bazarlarda ciddi təlatümlər yaradıb. Bu günlərdə tərəflər arasında kövrək bir atəşkəs əldə olunsa da, bölgədə sülhdən danışmaq hələ çox tezdir.

Qarşıdurmanın kökündə dayanan əsas amil tərəflərin bölgədəki strateji maraqlarıdır. ABŞ Hörmüz boğazında sərbəst gəmiçilik hüququnu qorumağa çalışır. Çünki bu yolun bağlanması dünya iqtisadiyyatına ağır zərbə vurur. İran isə bu boğazı Qərbə qarşı ən böyük təzyiq rıçaqı kimi görür. Rəsmi Tehran öz təhlükəsizliyinə hər hansı təhdid hiss etdikdə bu qapını bağlamaqla hədələyir. Son hadisələr göstərdi ki, bu hədələr sadəcə sözdən ibarət deyil. Məhz baş verən hərbi toqquşmalar neftin dəyərini rekord həddə çatdırıb.

İki ölkə arasında gərginlik pik həddə çatdıqdan sonra rəsmi Vaşinqton hərbi gəmilərini bölgəyə göndərdi. Məqsəd ticarət gəmilərinin təhlükəsizliyini təmin etmək idi. Buna cavab olaraq İran boğazda nəzarəti daha da gücləndirdi. Hətta beynəlxalq sularda yük gəmilərinə qarşı reydlər həyata keçirildi. Bu addımlar beynəlxalq sığorta şirkətlərini hərəkətə gətirdi. Bölgədən keçən gəmilər üçün sığorta haqları kəskin şəkildə artdı. Bu isə daşınma xərclərini çoxaltdı və dünya bazarında qiymətlərin bahalaşmasına səbəb oldu.

Hazırda Vaşinqton və Tehran arasında diplomatik kanallar vasitəsilə müəyyən razılaşmalar əldə edilib. "İslamabad Sazişi" adı verilən bu kövrək sənəd tərəflərə nəfəs almaq imkanı yaradıb. İran boğazdan keçən gəmilərin hərəkətinə qismən icazə verib. ABŞ isə tətbiq etdiyi dəniz blokadasını müvəqqəti olaraq dayandırıb. Lakin bu razılaşma problemin tam həlli demək deyil. Tərəflər arasında nüvə proqramı və regional təsir imkanları ilə bağlı fundamental fikir ayrılıqları hələ də qalmaqdadır.

Regionda güc balansı və yeni iqtisadi təzyiqlər

Hörmüz böhranı təkcə ABŞ və İrana təsir etmir. Bu məsələ Fars körfəzi ölkələrinin də birbaşa maraqlarına toxunur. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Küveyt kimi iri neft ixracatçıları öz iqtisadiyyatlarını qorumaq üçün alternativ yollar axtarır. Çünki boğazın qapanması bu ölkələrin gəlirlərini birbaşa təhlükə altına qoyur. İran isə boğaz üzərindəki suverenliyini rəsmiləşdirmək üçün yeni mexanizmlər qurmağa çalışır. Bu məqsədlə Omanla birgə xüsusi idarəetmə orqanının yaradılması gündəmdədir.

Tehran rəhbərliyi Hörmüz boğazından keçən gəmilərdən rüsum tələb etmək niyyətindədir. Bu addım boğaza nəzarəti tamamilə öz əlinə almaq istəyindən irəli gəlir. ABŞ və Fars körfəzi ölkələri isə bu tələbi qətiyyətlə rədd edir. Onlar boğazın beynəlxalq su yolu olduğunu bildirirlər. Bu səbəbdən heç bir dövlətin oradan keçən gəmilərdən pul tələb etmək hüququ yoxdur. Bu məsələ yaxın 2 aylıq danışıqlar dövründə ən mübahisəli mövzulardan biri olacaq.

Böhranın digər mühüm tərəfi isə hərbi əməliyyatların maliyyə yüküdür. ABŞ ordusunun bölgədəki uzunmüddətli varlığı ölkə büdcəsinə milyardlarla dollar ziyan vurur. Pentaqon artıq Konqresdən əlavə vəsait tələb edib. Bu vəziyyət ABŞ daxilində də ciddi müzakirələrə səbəb olur. Çünki cəmiyyət uzaq şərqdəki müharibələrin iqtisadi yükünü daşımaqdan yorulub. İran isə sanksiyalar altında olmasına baxmayaraq, boğaz kartından istifadə edərək bəzi iqtisadi güzəştlər qazana bilib.

Atəşkəs elan olunsa da, bölgədə təhlükəsizlik tam təmin edilməyib. Bir neçə gün əvvəl Oman sahillərində naməlum raket hücumu qeydə alınıb. Bu hadisə beynəlxalq dəniz qurumlarını yenidən qorxuya salıb. Gəmilərin təxliyəsi prosesi müvəqqəti olaraq dayandırılıb. Bu növ təxribatlar göstərir ki, hər an yeni bir qığılcım müharibəni alovlandıra bilər. Hər iki tərəf hərbi hazırlıq vəziyyətini qoruyur və qarşı tərəfin növbəti addımını izləyir.

Gələcək ssenarilər və qlobal enerji bazarına təsirlər

Analitiklər hesab edirlər ki, Hörmüz məsələsi yaxın gələcəkdə tam həllini tapmayacaq. Əldə olunan razılaşmalar sadəcə zaman qazanmaq xarakteri daşıyır. Əgər diplomatik danışıqlar uğursuz olarsa, boğaz yenidən tamamilə bağlana bilər. Bu ssenari isə dünya üçün yeni bir enerji böhranı deməkdir. Neft qiymətlərinin kəskin artması qlobal inflyasiyanı sürətləndirə bilər. Bu isə inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadiyyatını tamamilə iflic edər.

Digər tərəfdən, İran öz təsir dairəsini genişləndirmək üçün proksi qüvvələrdən də istifadə edir. Məsələn, Yəməndəki husilər Qırmızı dənizdə gəmilərə hücum etməklə İrana dəstək verirlər. Bu isə Hörmüz böhranının coğrafiyasının genişlənməsinə səbəb olur. Qırmızı dəniz və Hörmüz boğazının eyni vaxtda təhlükəyə düşməsi qlobal ticarət zəncirini qıra bilər. Belə bir vəziyyətdə Avropa və Asiya arasındakı yük daşımaları tamamilə dayana bilər.

ABŞ rəhbərliyi üçün bu böhran həm də siyasi sınaqdır. Ağ Ev bir tərəfdən daxili bazarda yanacaq qiymətlərini sabit saxlamağa çalışır. Digər tərəfdən isə beynəlxalq arenada öz nüfuzunu qorumaq məcburiyyətindədir. Tehrana qarşı həddindən artıq yumşaq addımlar daxili müxalifətin tənqidlərinə səbəb olur. Sərt hərbi addımlar isə yeni bir regional müharibə riskini artırır. Ona görə də Vaşinqton çox həssas bir balans siyasəti yürütmək məcburiyyətindədir.

Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, ABŞ-İran qarşıdurmasında Hörmüz boğazı sadəcə bir alətdir. Əsas mübarizə Yaxın Şərqdə kimin ağalıq edəcəyi üzərində gedir. Dünyanın gözü indi növbəti aylarda aparılacaq danışıqlardadır. Bu danışıqların nəticəsi təkcə iki ölkənin deyil, bütün dünyanın iqtisadi gələcəyini müəyyən edəcək. Sülhün davamlı olub-olmayacağını isə tərəflərin atacağı real addımlar göstərəcək.

Aytən Paşayeva