Hörmüzdə hərəkət qaydaları AKTUAL

İran və Oman boğazda gəmiçilik üçün hərəkətə keçir

Amerika Birləşmiş Ştatları, İran və Oman Hörmüz Boğazı ilə bağlı müvəqqəti razılaşmanın əsas prinsipləri barədə razılığa gəliblər. Razılaşmanın şərtlərinə görə, ticarət gəmiləri boğaza İran suları vasitəsilə daxil olacaq və Oman suları vasitəsilə çıxacaq. Tehrana bu gəmilər üçün tranzit rüsumlarından azad olmaq da təklif edilib. Razılaşma iki ay müddətində qüvvədə olacaq. Lakin İran dövlət mediasının məlumatına görə, danışıqların əsas məqsədi Tehranın boğaz üzərindəki hüquqlarını təmin edəcək və digər iki marşrutu əvəz edəcək "orta dəhliz" açmaqdır.

Mənbələr Axios-a bildiriblər ki, ABŞ, İran və Oman Hörmüz Boğazı ilə bağlı razılaşma bağlamağa yaxındırlar. Onlar bildiriblər ki, razılaşma müvəqqəti olacaq və 60 gün müddətində qüvvədə olacaq. Şərtlərinə görə, ticarət gəmiləri boğaza şimal marşrutu ilə İran suları vasitəsilə daxil olacaq, xaricə gedən nəqliyyat isə Oman vasitəsilə cənub marşrutuna yönləndiriləcək. Axios mənbələrinə görə, tranzit haqları və digər ödənişlər 60 günlük müddət ərzində tətbiq olunmayacaq. Tərəflər ayrıca olaraq, boğazın İran tərəfindən blokadaya alınmış ərazilərində 30 gün ərzində minaların təmizlənməsinə başlamağı öhdələrinə götürürlər.

İran yalnız Oman tərəfi ilə danışıqlar apardığını iddia edir. Bir neçə İran dövlət mediası mənbələrə istinadən bildirib ki, danışıqların əsas məqsədi "İranın sahil dövləti kimi suveren hüquq və maraqlarını" təmin edəcək yeni nəqliyyat dəhlizi barədə razılığa gəlməkdir. Bu məlumatlar əsas gəmiçilik marşrutu kimi xidmət edəcək və fəaliyyətə başladıqdan sonra şimal və cənub marşrutlarını əvəz edəcək "orta dəhliz"in yaradılmasını təklif edir.

Saziş layihəsi ilə bağlı məsləhətləşmələr bir neçə həftədir davam edir. Məhz bu təşəbbüslə əlaqədar olaraq ABŞ prezidenti Donald Tramp ötən həftə sonu İrana qarşı İslam Respublikasının enerji obyektlərini hədəf almalı olduğu kütləvi hücumu təxirə salıb. Bu, Tehranla Hörmüz boğazının statusu ilə bağlı razılığa gəlmək üçün ilk cəhd deyil. Sonuncu dəfə, İslam Respublikası ABŞ qüvvələrinin nəzarəti altında Oman sularından keçməyə çalışan ticarət gəmilərinə hücum etməyə başlayanda razılaşma pozulub.

ABŞ Mərkəzi Komandanlığının 5 avqust gecəsi verdiyi məlumata görə, Oman sahillərindən keçən Hörmüz boğazından keçən cənub marşrutu kommersiya gəmiçiliyi üçün açıq qalır. Hərbçilər X sosial media platformasında verdiyi açıqlamada bildiriblər: "Hörmüz boğazından keçən cənub marşrutu bu beynəlxalq su yolundan keçmək istəyən bütün ticarət gəmiləri üçün açıqdır. Son üç ay ərzində Amerika qüvvələri İranın əsassız təcavüzünə baxmayaraq, mindən çox gəminin boğazdan uğurla keçməsində kömək edib və bu tranzitlər bu gün də davam edir".

Trampın özü 4 avqust axşamı İranla "çox yaxşı danışıqların" aparıldığını bildirib. "Əhəmiyyətli olan tək şey hərəkətdir. Və onlar (İran hakimiyyəti) razılaşma əldə etmək istəyirlər. Görək nə olacaq", - deyə Amerika lideri izah edib. O, bunun üçün "bol vaxt" olduğunu vurğulayıb, lakin Hörmüz boğazı "tezliklə" açılmasa, ABŞ İrana qarşı güc tətbiq edəcək.

CNBC-də danışıqlar səylərini şərh edən ABŞ Maliyyə Naziri Skott Bessent bildirib ki, Hörmüzlə bağlı müvəqqəti razılaşma bizi "bu münaqişədə daha normallaşmış bir vəziyyətə" doğru aparacaq. Maliyyə Naziri vurğulayıb ki, razılaşma boğazda "hərəkət azadlığını" təmin etməyi hədəfləyir.

Axios mənbələrinə görə, danışıqlar prosesinə cavabdeh olan İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi razılaşmanın əsas müddəaları ilə razılaşıb. Bununla belə, xarici işlər nazirinin hələ də Ali Rəhbər Müctəba Xamenei və Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının yaşıl işığına ehtiyacı olduğu qeyd olunur. Buna görə də, razılaşma layihəsinin bir anda ABŞ və İsrailin bölgədə başlatdığı müharibənin kompensasiyası olaraq Hörmüz üzərində tam nəzarəti ələ keçirməkdə israr edən İran sərt xətt tərəfdarları tərəfindən torpeda altına düşməsi riski qalır.

Reuters agentliyinə danışan yüksək vəzifəli İran mənbəsi izah edib ki, Tehran daxil olan yük daşımaları üzərində tam nəzarəti və gedən trafik üçün şəffaf qaydaları təmin etməyə çalışır və İranın maraqları ilə ziddiyyət təşkil edən hər hansı bir məsələdə son sözü demək imkanına malikdir.

V.VƏLİLİ