İdeoloji sərhədlər də qorunmalıdır ŞƏRH

Dövlət sərhədləri xəritədə görünür. İdeoloji sərhədlər isə insanın düşüncəsindən, milli yaddaşından, mənəvi dünyasından keçir. Birincini qorumaq üçün ordu, sərhəd xidməti, texnologiya və fiziki müdafiə vasitələri lazımdırsa, ikincinin qorunması üçün təhsil, milli şüur, sağlam informasiya mühiti, mənəvi dəyərlər və cəmiyyətin ayıq-sayıqlığı vacibdir. Müasir dünyada dövlətlərə təsir yalnız hərbi, siyasi və iqtisadi vasitələrlə göstərilmir. İnsanların düşüncəsinə, inancına, emosiyalarına və sosial davranışlarına təsir etməyə çalışan müxtəlif ideoloji mexanizmlər də mövcuddur. Xüsusilə internet və sosial şəbəkələrin sərhəd tanımadığı bir dövrdə bu məsələ dövlət təhlükəsizliyinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilir.

Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında Prezident İlham Əliyevin ideoloji təhlükəsizlik məsələsinə xüsusi diqqət yetirməsi də məhz bu reallıqdan irəli gəlir. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, ideoloji təhlükəsizlik fiziki təhlükəsizlik qədər əhəmiyyətlidir. Çünki fiziki sərhədlər müəyyən coğrafi xətt üzrə qorunur, ideoloji təsirlər isə istənilən sərhədi keçərək insanın düşüncəsinə nüfuz edə bilir.

Bu baxımdan dini-ideoloji təsirlər ayrıca diqqət tələb edir. Burada mühüm bir sərhədi dəqiq müəyyən etmək lazımdır: məsələ dinin özündə deyil, dindən sui-istifadədədir. Azərbaycanın tarixi və milli-mənəvi dəyərlərində İslamın mühüm yeri var. Azərbaycan xalqı əsrlər boyu dini inancı tolerantlıq, mərhəmət, mənəviyyat və humanizm anlayışları ilə birləşdirib. Ona görə dini inancın qorunması ilə dini inamdan istifadə edən şəxslərin fəaliyyətinin qarşısının alınması bir-birinə zidd deyil. Əksinə, insanın inancını istismardan qorumaq həmin mənəvi dəyərin özünü qorumaq deməkdir.

Azərbaycan cəmiyyətində bunun nə qədər ciddi məsələ olduğunu göstərən konkret nümunələr də var. Aqil Babayevin işi bu baxımdan diqqətəlayiq nümunələrdəndir. O, özünü “12-ci İmam Mehdi” kimi təqdim edərək insanlarda dini etimad formalaşdırmaqda və müxtəlif şəxslərdən dini məqsədlərlə pul almaqda təqsirli bilinib. İş üzrə zərərçəkmiş şəxslərin ifadələrində onların bir qisminin verdikləri vəsaiti zəkat, yardım və dini məqsədlərlə təqdim etdikləri əksini tapıb. Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin hökmü ilə Aqil Babayev 12 il 6 ay müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. Burada diqqətçəkən məqam yalnız konkret cinayətin nəticəsi deyil. Daha mühüm məsələ insanın dini inamının manipulyasiya vasitəsinə çevrilməsidir.

Lakin təhlükə yalnız ayrı-ayrı şəxslərin dini hisslərdən istifadə edərək maddi qazanc əldə etməsi ilə məhdudlaşmır. Daha təhlükəli mərhələ dini ideologiyanın təşkilatlanma, radikallaşma və siyasi məqsədlər üçün istifadə edilməsidir.

“Kərimə” adlı qondarma dövlət yaratmaq niyyəti ilə bağlı cinayət işi bu baxımdan daha ciddi nümunədir. Həmin iş üzrə təqsirləndirilən şəxslər hakimiyyəti zorla ələ keçirməyə cəhd göstərməkdə təqsirli bilinib və məhkəmənin hökmü ilə müxtəlif müddətlərə azadlıqdan məhrum ediliblər. Burada dini motivlərin sadəcə şəxsi inanc məsələsi kimi qalmadığı, müəyyən ideoloji təsirlər vasitəsilə siyasi və dövlətçilik əleyhinə fəaliyyətə qədər inkişaf etdiyi görünür.

FETÖ ilə bağlı Azərbaycanda aparılan cinayət işləri də ideoloji təsirin başqa bir formasını göstərir. Bu işlərdə təşkilati və maliyyə fəaliyyətinin, təhsil və təlim imkanlarından istifadə etməklə insanların, xüsusilə gənclərin təsir dairəsinə cəlb edilməsinin araşdırıldığı açıqlanıb. Bu nümunə göstərir ki, ideoloji şəbəkələr bəzən yalnız dini ritorikadan istifadə etmir; onlar təhsil, sosial münasibətlər, maliyyə, təşkilatlanma və insan resurslarının cəlb edilməsi kimi müxtəlif mexanizmlərdən istifadə edə bilirlər.

Daha yaxın dövrdə baş verən hadisələr isə məsələnin təhlükəsizlik aspektini daha açıq göstərir. 2026-cı ilin əvvəlində Azərbaycanda fəaliyyət göstərən dini icmalardan birinin üzvünə qarşı terror aktı hazırlamaqda təqsirləndirilən şəxslər məhkəmə qarşısına çıxarılıb və onlara uzunmüddətli həbs cəzaları verilib. Həmçinin həmin dövrdə dini düşmənçilik zəminində xarici ölkənin Azərbaycandakı səfirliyinə terror hücumuna hazırlıqla bağlı şəxslər saxlanılıb. İstintaq materiallarında onların İŞİD-in “Vilayəti-Xorasan” qruplaşmasının üzvləri ilə əlaqəyə girdikləri və terror aktına hazırlaşdıqları bildirilib.

Bu nümunələri bir-birindən tamamilə ayrı hadisələr kimi deyil, dini-ideoloji təsirin müxtəlif səviyyələrdə hansı nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini göstərən faktlar kimi nəzərdən keçirmək lazımdır. Bir halda insanın dini inamından istifadə edilərək onun maddi imkanları istismar olunur, başqa halda qapalı ideoloji qruplar yaradılır, daha sonra xarici təsir və maliyyə mexanizmləri meydana çıxır, ən ağır mərhələdə isə radikal ideologiya terror fəaliyyətinə qədər gedib çıxa bilir.

Burada çox mühüm bir məqam var: hər dini fəaliyyət, hər dini qrup və ya hər dini baxış təhlükə demək deyil. Dini etiqad azadlığına və insanların inancına hörmət cəmiyyətin mənəvi həyatının əsas prinsiplərindən biridir. Məsələ qanunsuz fəaliyyət, radikal çağırış, dini hisslərdən sui-istifadə, xarici mərkəzlərdən idarə olunma, qanunsuz maliyyələşmə və zorakılığa çağırış kimi konkret əlamətlər ortaya çıxdıqda başlayır.

Bu səbəbdən cəmiyyətin ayıq-sayıq olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin ayıq-sayıqlıq şayiə yaymaq, insanları əsassız ittiham etmək və ya dini fəaliyyət göstərən şəxslərə ümumi şübhə ilə yanaşmaq demək deyil. Əksinə, konkret fakt və əlamətlər olduqda onların aidiyyəti dövlət qurumlarına çatdırılması deməkdir. Qanunsuz maliyyə toplama, radikal ideoloji təbliğat, insanları qapalı dini qruplara cəlb etmə, xarici mərkəzlərdən göstəriş və ya maliyyə alma, zorakılığa çağırış kimi hallar müşahidə edilirsə, cəmiyyət bu məsələlərə biganə qalmamalıdır.

İdeoloji təhlükəsizlik yalnız sıravi vətəndaşlarla bağlı məsələ də deyil. Dövlət idarəçiliyində, ictimai həyatda və müxtəlif nüfuz dairələrində olan insanlar da informasiya və ideoloji təsirlərin hədəfinə çevrilə bilərlər. Buna görə dövlət qulluqçusunun, ictimai xadimin, ziyalının, biznes nümayəndəsinin və ya başqa nüfuz sahibi şəxsin ideoloji immuniteti də cəmiyyət üçün əhəmiyyətlidir. İnsan nə qədər yüksək mövqedədirsə, onun qərarlarına təsirin mümkün nəticələri də bir o qədər böyük ola bilər.

Azərbaycan ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdikdən sonra yeni mərhələyə daxil olub. Bu mərhələdə dövlətçilik yalnız sərhədlərin qorunması və ərazilərin bərpası ilə ölçülmür. Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda şəhərlər, kəndlər, yollar, məktəblər, xəstəxanalar və yeni yaşayış məkanları qurulur. Eyni zamanda, həmin ərazilərə yeni nəsil qayıdır. Bu nəslin yalnız fiziki olaraq öz torpağında yaşaması kifayət deyil; o, milli kimliyinə, tarixinə, dövlətçilik düşüncəsinə və mənəvi dəyərlərinə də möhkəm bağlı olmalıdır.

Bu baxımdan ideoloji təhlükəsizlik dövlət quruculuğunun növbəti mərhələsinin ayrılmaz hissəsidir. Güclü dövlət yalnız güclü ordu, iqtisadiyyat və sərhədlər demək deyil. Güclü dövlət həm də öz düşüncə məkanını qoruyan, vətəndaşının informasiya və ideoloji təsirlərə qarşı immunitetini formalaşdıran dövlətdir.

Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında səsləndirilən fikirlər də məhz bu yanaşmanın aktuallığını göstərir. Prezident İlham Əliyev bildirib ki, ideoloji təhlükəsizlik fiziki təhlükəsizlik qədər önəmlidir və müasir dünyada ideoloji risklər sərhəd tanımır. O, bu risklərə qarşı əsas vasitələr sırasında təhsili və savadı xüsusi vurğulayıb, eyni zamanda Azərbaycanın ideoloji məkanının “yad ünsürlərdən, yad təsirlərdən azad” olmasının vacibliyini qeyd edib. Dövlət başçısının sözlərinə görə, müasir ideoloji işin əsas məqsədlərindən biri həqiqətlərin və Azərbaycan reallıqlarının vətəndaşlara, xüsusilə də gənclərə düzgün çatdırılmasıdır.

Bu yanaşmanın mahiyyəti aydındır: Azərbaycan öz fiziki sərhədlərini qoruduğu kimi, öz düşüncə və mənəvi məkanını da qorumalıdır. Dini inanc insanların mənəvi dünyasının bir hissəsidir və heç bir xarici qüvvənin, heç bir yad ideoloji mərkəzin bundan öz maraqları üçün istifadə etməsinə yol verilməməlidir. Bunun üçün dövlətin təhlükəsizlik mexanizmləri ilə yanaşı, savadlı, məlumatlı və ayıq-sayıq cəmiyyət də lazımdır.

Çünki dövlət sərhədləri əsgər tərəfindən qorunursa, ideoloji sərhədlər ilk növbədə şüurlu vətəndaş tərəfindən qorunur. Azərbaycan öz torpağına sahib olduğu kimi, öz düşüncə məkanına da sahib olmalıdır.

Emin Əliyev
YAP Zəngilan rayon təşkilatının fəalı