İkinci Qarabağ Müharibəsi: Hərbi Zəfərdən diplomatik uğurlara ŞƏRH

Azərbaycanın işğal olunmuş torpaqlarının azad edilməsi və dövlət suverenliyinin bütün ölkə ərazisində bərpası xalqımızın uzun illər ərzində qarşıya qoyduğu başlıca prioritet istiqamətlərdən biri olmuşdur. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində mühüm yer tutan bu məqsəd Ulu Öndərin layiqli davamçısı Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə həyata keçirilmişdir. 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər Azərbaycanın hərbi qüdrətini nümayiş etdirməklə yanaşı, uzunmüddətli siyasi və diplomatik fəaliyyətinin nəticələrini də üzə çıxarmışdır.

Azərbaycanın münaqişə ilə bağlı mövqeyinin əsasında beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığı və ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi dayanırdı. BMT Baş Məclisinin 14 mart 2008-ci ildə qəbul etdiyi “Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində vəziyyət” adlı 62/243 saylı qətnamə bu baxımdan mühüm sənədlərdən idi. Qətnamədə Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə dəstək ifadə olunur, erməni qüvvələrinin işğal edilmiş ərazilərdən dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılması tələb edilirdi. Bununla belə, beynəlxalq sənədlərdə təsbit olunmuş prinsiplər uzun müddət ərzində işğalın aradan qaldırılması ilə nəticələnməmişdi.

Azərbaycan beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində fəaliyyətini genişləndirərək mövqeyinin daha əhatəli şəkildə çatdırılmasına çalışırdı. Qoşulmama Hərəkatı ilə əməkdaşlıq bu istiqamətdə mühüm yer tuturdu. Azərbaycanın sədrliyinin başlandığı 2019-cu il Bakı Zirvə görüşündə qəbul olunmuş mövqe münaqişənin ölkəmizin ərazi bütövlüyü, suverenliyi və beynəlxalq sərhədlərinin toxunulmazlığı əsasında həllinə dəstəyi əks etdirirdi. Bu platformada aparılan fəaliyyət Azərbaycanın diplomatik əlaqələrinin möhkəmlənməsinə və münaqişə barədə mövqeyinin daha geniş beynəlxalq auditoriyaya çatdırılmasına şərait yaradırdı.

Müharibədən əvvəlki dövrdə Azərbaycanın siyasi mövqeyinin ifadəsində Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq tədbirlərdəki çıxışları da əhəmiyyət daşıyırdı. Dövlət başçısının 3 oktyabr 2019-cu ildə Soçidə keçirilən “Valday” Beynəlxalq Diskussiya Klubunun XVI illik toplantısında səsləndirdiyi “Qarabağ Azərbaycandır və nida işarəsi” sözləri ölkəmizin prinsipial mövqeyini ifadə edərək ümummilli şüara çevrildi.

2020-ci il sentyabrın 27-də Vətən müharibəsinin başlanması ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda mübarizə yeni mərhələyə keçdi. Müzəffər Ali Baş Komandan Cənab İlham Əliyev həmin gün xalqa müraciətində Azərbaycanın mövqeyinin tarixi ədalətə və beynəlxalq hüquqa əsaslandığını vurğuladı. Dövlət başçısının müraciəti cəmiyyətin səfərbər olunmasında, milli birliyin güclənməsində və mübarizənin məqsədlərinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasında mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyırdı.

Vətən müharibəsində Azərbaycan Ordusunun qazandığı uğurlar diplomatik prosesin gedişinə birbaşa təsir göstərdi. Xüsusilə Şuşanın 8 noyabr 2020-ci ildə azad edilməsi müharibənin nəticəsini müəyyənləşdirən mühüm hadisələrdən oldu. Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya rəhbərlərinin imzaladığı üçtərəfli Bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması nəzərdə tutuldu və qaytarıldı. Beləliklə, döyüş meydanında əldə edilmiş üstünlük konkret siyasi razılaşmada öz əksini tapdı.

2023-cü il sentyabrın 19–20-də həyata keçirilmiş antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyi bərpa olundu. Bu hadisənin dövlətçilik tarixindəki əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, Cənab Prezidentin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə sentyabrın 20-si Dövlət Suverenliyi Günü kimi təsis edildi. Beləliklə, 2020-ci ilin hərbi Zəfəri və 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpası bir-birini tamamlayan, lakin fərqli tarixi mərhələlər kimi Azərbaycanın müasir tarixində yer aldı.

Müharibədən sonrakı diplomatiyanın əsas istiqamətlərindən biri Ermənistanla dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılması olmuşdur. Bu baxımdan, 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin sülh və dövlətlərarası münasibətlərin təsis edilməsinə dair Saziş layihəsini paraflaması mühüm addım idi. Paraflanma razılaşdırılmış mətnin təsdiqlənməsi mərhələsini ifadə edirdi; onu sazişin imzalanması və qüvvəyə minməsi ilə eyniləşdirmək olmaz. Həmin görüş çərçivəsində ATƏT-in Minsk prosesinin və əlaqəli strukturların bağlanması barədə birgə müraciət də imzalandı.

ATƏT-in Nazirlər Şurası 1 sentyabr 2025-ci ildə Minsk prosesinin və əlaqəli strukturların bağlanması haqqında qərar qəbul etdi. Təşkilatın rəsmi məlumatına əsasən, bağlanma prosesi 30 noyabr 2025-ci ildə tamamlandı. Bu qərar münaqişənin əvvəlki vasitəçilik mexanizminin fəaliyyətinə son verərək dövlətlərarası münasibətlərdə yeni mərhələyə keçidi əks etdirdi.

2026-cı ildə aparılan təmaslar normallaşma gündəliyinin iqtisadi əməkdaşlıq və qarşılıqlı etimad məsələlərini də əhatə etdiyini göstərir. Avqustun 31-də Bişkekdə keçirilmiş görüş barədə rəsmi bəyanatda Azərbaycanın neft məhsullarının Ermənistana ixracı, üçüncü ölkələrdən yüklərin Azərbaycan ərazisindən tranziti, sərhədin delimitasiyası və nəqliyyat bağlantıları müzakirə olunan məsələlər sırasında göstərilmişdir. Bu proseslər əldə edilmiş siyasi razılaşmaların praktiki əməkdaşlığa çevrilməsi istiqamətində addımlar kimi qiymətləndirilə bilər.

İkinci Qarabağ müharibəsində qazanılan Zəfər Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyini möhkəmləndirərək xarici siyasətdə yeni əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi üçün mühüm zəmin yaratdı. Ölkəmizin 2026-cı ildə beynəlxalq təşkilatlarda iştirakını genişləndirməsi Zəfərdən sonrakı fəal diplomatiyanın davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Yanvarın 22-də Prezident İlham Əliyevin Davosda Sülh Şurasının Nizamnaməsini imzalaması ilə Azərbaycan təşkilatın təsisçi üzvləri sırasında yer alıb. Mayın 6-da İslam Ərzaq Təhlükəsizliyi Təşkilatına qoşulması ölkəmizin aqrar sahədə beynəlxalq əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar açıb. Sentyabrın 1-də Azərbaycanın Rəqəmsal Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv qəbul olunduğunun açıqlanması isə texnologiya və innovasiya istiqamətində tərəfdaşlığın genişlənməsini göstərib. Bu addımlar hərbi Zəfərdən sonra Azərbaycanın sülh, təhlükəsizlik və inkişaf gündəliyində daha fəal iştirak etmək istiqamətində apardığı siyasəti əks etdirir.

Cənab Prezident İlham Əliyevin 3 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə təsis edilmiş 8 Noyabr – Zəfər Günü xalqımızın iradəsinin, ordumuzun qəhrəmanlığının və dövlətimizin siyasi qətiyyətinin rəmzidir. Bu tarixi günün qeyd olunması Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda həyatını itirmiş şəhidlərimizin xatirəsinə ehtiramın və qazanılmış Qələbəyə sədaqətin ifadəsidir.

İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələri hərbi uğurun diplomatik fəaliyyətlə möhkəmləndirilməsinin əhəmiyyətini göstərdi. Qarşıdakı mərhələnin əsas vəzifələri isə dövlət suverenliyinin qorunması, azad edilmiş ərazilərin bərpası, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı və regionda davamlı sülhün möhkəmləndirilməsidir. Bu baxımdan, Zəfərin tarixi dəyəri həm torpaqların azad edilməsində, həm də gələcək nəsillər üçün təhlükəsiz və firavan həyatın qurulmasına yaratdığı imkanlarda ifadə olunur.

Asəf Orucov

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı,

Yeni Azərbaycan Partiyası Naxçıvan şəhər təşkilatının üzvü