İmtahanlarla bağlı sirr qalan məqam Məhv edir...”

Tədris ili başa çatmadan buraxılış və blok imtahanlarına start verilməsi hələ də müzakirə mövzusu olaraq qalır. Şagirdlər ilin proqramını tam öyrənmədən necə imtahana cəlb olunması, imtahan suallarının hazırlanma qaydası və qiymətləndirmə prosesi barədə narazılıqlar artmağa davam edir. Təhsil ekspertləri də məsələ ilə bağlı iradlarını bildirməyə davam edir. Bəs digər ölkələrdə durum necədir?

Məsələni “Yeni Sabah”la müzakirə edən təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib ki, erkən imtahanların təşkili Dövlət İmtahan Mərkəzi üçün texniki baxımdan daha çox idarəolunan proses yaradır:

“Nəticələrin yoxlanması, apellyasiya prosedurları, statistik təhlillər və ali məktəblərə qəbulun mərhələli aparılması baxımından bu təcrübə logistika nöqteyi-nəzərindən daha effektiv sayılır. Eyni zamanda, bu sistem ali təhsil müəssisələrinin əvvəlcədən kontingent planlaşdırmasına imkan verir. Lakin bu texniki üstünlüklər pedaqoji zərərləri kompensasiya edə bilmir.

Dünya təcrübəsində isə vəziyyət tamam fərqlidir. Məsələn, Almaniyada Abitur imtahanları yalnız tədris proqramı tam başa çatdıqdan sonra keçirilir. Fransada Baccalauréat imtahanları üçün tədris ili rəsmi olaraq başa çatmadan heç bir imtahan keçirilmir. Hətta ABŞ-da belə, tədris proqramının müəyyən fənlər üzrə tədrisi tamamlanmadan “end-of-course assessment” sisteminə keçid yolverilməz sayılır. Bu ölkələrdə tədris və qiymətləndirmə ayrılmaz şəkildə bir-birini tamamlayır, biri digərinin əvəzində deyil, ardıcıl və səbəblə nəticə arasında əlaqəli şəkildə tətbiq olunur”.

Ekspert qeyd edib ki, mövcud praktikanın davam etməsi tədris prosesinə olan ictimai inamı sarsıdır:

“Şagirdlər imtahanı keçdikdən sonra dərslərə marağını tamamilə itirir, müəllimlər “zəif davamiyyət” və “tədrisə motivasiyasızlıq” problemi ilə üzləşir. Valideynlər isə övladlarının məktəbi ciddiyə almamasından şikayətlənirlər. Bununla da təhsil mühiti formallığa sürüklənir, məktəb yalnız imtahana hazırlaşdıran məkana çevrilir.

Bunun dəyişməsi üçün iki əsas yanaşma mümkündür. Birincisi, imtahanların keçirilmə vaxtı tədris proqramının rəsmi başa çatdığı tarixə yaxınlaşdırılmalıdır. Bu halda tədrisin məqsədi və imtahanın məqsədi arasında uyğunluq təmin ediləcək. İkincisi, əgər texniki səbəblərlə bu mümkün deyilsə, tədris proqramının strukturu elə planlaşdırılmalıdır ki, buraxılış və blok imtahanlarında əhatə olunan mövzular rəsmi olaraq yaz aylarına qədər tamamlanmış olsun. Bu zaman son aylar möhkəmləndirici və praktiki fəaliyyətlərə həsr edilə bilər. Amma indiki kimi yarımçıq proqramla yekun qiymətləndirmə etmək həm hüquqi, həm də pedaqoji baxımdan qəbuledilməzdir.

Nəticə olaraq, təhsil sisteminin məqsədi imtahan keçirmək deyil, bilik vermək, bacarıq qazandırmaq və vətəndaş formalaşdırmaqdır. Əgər bu məqsədlər zədələnirsə, texniki rahatlıq pedaqoji keyfiyyəti əvəz edə bilməz. Tədris proqramı tamamlanmadan imtahan keçirilirsə, bu, sadəcə rəsmi statistikanı xilas edir, amma təhsilin mahiyyətini məhv edir. Bu yanaşma dəyişməlidir ki, şagirdin əməyinə, müəllimin nüfuzuna və təhsilin mənəvi dəyərinə hörmət bərpa olunsun”.

Aytac Əliyeva