“İndi sosial şəbəkələr tamamilə başqa bir dünyadır”

Cəmi on beş il əvvəl sosial şəbəkələr əsasən insanların dostları ilə ünsiyyət qurduğu, şəkillərini paylaşdığı və şəxsi həyatlarından xəbərlər verdiyi platformalar idi. Bu gün isə onlar qısa müddət ərzində bir insanı məşhur edə və ya əksinə, onu kütləvi onlayn təzyiq və linç kampaniyasının hədəfinə çevirə bilən qlobal media platformalarıdır.

Təbii sual yaranır: sosial şəbəkələrin inkişafı ilə paralel olaraq aqressiya, nifrət nitqi və onlayn münaqişələrin sayı niyə bu qədər sürətlə artır?

Bu gün sizə Azərbaycan moda sənayesinin tanınmış simalarından biri olan Səbinə Hüseyn ilə müsahibəni təqdim edirik. O, 1999-cu ildən etibarən təxminən 25 il ərzində moda sahəsində fəaliyyət göstərmiş, bir sıra əlamətdar layihə və kolleksiyaların müəllifi kimi geniş tanınır.

Müsahibimiz 2003-cü ildə Nadejda Lamanova adına Qran-pri müsabiqəsinin nominantı olub, milli irsin qorunması və inkişafına verdiyi töhfəyə görə «Uğur» mükafatına (2002) layiq görülüb. O, həmçinin V&V Azerbaijan şirkəti tərəfindən 2000 və 2003-cü illərdə “İlin modelyeri” adına layiq görülüb. 2004-cü ildə Yeni Zelandiyada keçirilən dünya şöhrətli World of WearableArt (WOW) müsabiqəsində müəllifi olduğu “Xəzər Şəhrəzadı” adlı əsərlə iştirak edib. Bu iş sonradan festivalın muzey ekspozisiyasına daxil edilib. Bundan əlavə, Səbinə Azərbaycanın və Rusiyanın tanınmış incəsənət nümayəndələri üçün səhnə geyimlərinin müəllifidir.

Onun moda sənayesindən ayrılaraq sosial şəbəkələr və striminq platformaları sahəsinə yönəlməsi bir çoxları üçün gözlənilməz olub. Daha böyük maraq isə onun yaratdığı ekspert hesabının qısa müddət ərzində yüz mindən çox izləyici toplaması ilə bağlı yaranıb.

Hazırda Səbinə sosial şəbəkələrin işləmə mexanizmlərini araşdırır, rəqəmsal platformaların alqoritmlərini təhlil edir, şəxsi brendin formalaşdırılması barədə danışır və müəllif layihələrinin rəqəmsal mühitdə inkişafı ilə bağlı praktiki biliklərini auditoriyası ilə bölüşür.

– Siz sosial şəbəkələrə artıq böyük peşəkar təcrübə ilə gəldiniz. Onlar sizə 10–15 il əvvəlki sosial şəbəkələrlə müqayisədə necə göründü?

– Açığını desəm, bu artıq tamamilə başqa dünyadır və qarşısında duran vəzifələr də tamamilə fərqlidir. Əvvəllər sosial şəbəkələr ilk növbədə insanların ünsiyyət qurduğu platformalar idi. O zaman da alqoritmlər mövcud idi, lakin onlar bugünkü qədər həlledici rol oynamırdı.

Bu gün isə qarşımızda nəhəng media platformaları dayanır və burada ən qiymətli resurs insanın diqqətidir. Auditoriyanın diqqəti uğrunda hər gün milyonlarla müəllif, brend və şirkət rəqabət aparır. Belə bir mühitdə platformalar istifadəçiləri mümkün qədər uzun müddət özlərində saxlamağa çalışır və buna görə də daha çox güclü emosional reaksiya doğuran məzmunu ön plana çıxarırlar.

Məsələnin əsas xüsusiyyəti ondadır ki, insan psixikası təkamül baxımından təhlükəyə, münaqişəyə və neqativ informasiyaya sakit və neytral məlumatlardan daha sürətli reaksiya verir. Məhz buna görə mübahisəli mövzular, səs-küylü bəyanatlar və qarşıdurmalar çox vaxt neytral paylaşımlardan daha geniş auditoriyaya çatır.

Bu o demək deyil ki, platformalar aqressiyanı qəsdən təşviq edir. Lakin onların alqoritmləri istifadəçi aktivliyi və cəlbolunma səviyyəsini artırmağa yönəlib. Emosional yükü yüksək olan məzmun isə əksər hallarda auditoriyanın diqqətini saxlamaq baxımından daha effektiv nəticə verir.

Bu gün sosial şəbəkələr artıq diqqətin ən qiymətli valyutaya çevrildiyi mürəkkəb rəqəmsal ekosistemdir.

– Bir çox istifadəçi son illərdə internetdə aqressiyanın nəzərəçarpacaq dərəcədə artdığını qeyd edir. Siz bu müşahidə ilə razısınızmı?

– Bəli, və bunun tam məntiqli izahı var. Ancaq mən deyərdim ki, dəyişən daha çox insanlar deyil, onların ünsiyyət qurduğu mühitdir. İnsanlar ümumilikdə əvvəl necə idilərsə, indi də elədirlər. Sadəcə, sosial şəbəkələrin istifadəçi sayı dəfələrlə artıb və bununla yanaşı, bir çox insanlarda internetdə istədikləri hər şeyi deyə biləcəkləri hissi formalaşıb. Təbii ki, belə davranışın səbəbləri hər kəs üçün fərqlidir.

Bundan əlavə, müasir insan davamlı informasiya yüklənməsi ilə üz-üzədir. Sonsuz xəbər axını, məzmunun çox sürətlə istehlak edilməsi, iqtisadi və siyasi hadisələr, eləcə də şəxsi həyatdakı stress emosional dayanıqlılığı zəiflədir. Belə şəraitdə hətta kiçik bir səbəb belə reallıqla müqayisədə daha güclü emosional reaksiyaya səbəb ola bilər.

Burada başqa bir mühüm amil də var. Sosial şəbəkələr insanlar arasında ünsiyyət zamanı mövcud olan psixoloji baryeri əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. İnsanların əksəriyyəti real həyatda tanımadıqları bir şəxsin üzünə sosial şəbəkələrdə şərhlərdə tərəddüd etmədən yazdıqları sözləri deməyə böyük ehtimalla cəsarət etməzdi. Ekran müəyyən məsafə və qismən cəzasızlıq hissi yaradır ki, bu da istər-istəməz insanların davranış modelinə təsir göstərir.

Məhz bütün bu amillərin birgə təsiri interneti bu gün on və ya on beş il əvvəlkindən daha münaqişəli və gərgin ünsiyyət mühitinə çevirib.

– Niyə bəzi istifadəçilər təxribat xarakterli paylaşımların yanından sakitcə keçib gedirlər, digərləri isə daim mübahisə etməyə, təhqir etməyə və ya tanımadıqları insanları alçaltmağa ehtiyac duyurlar?

– Çünki insanlar fərqlidirlər və hər kəs sosial şəbəkələrə öz xarakteri, dünyagörüşü və emosional vəziyyəti ilə gəlir.

Bəziləri üçün internet informasiya əldə etmək, ünsiyyət qurmaq və ya peşəkar inkişaf vasitəsidir. Onlar anlayırlar ki, hər kəslə eyni fikirdə olmaq mümkün deyil. Buna görə də hansısa paylaşım onların xoşuna gəlmədikdə, sadəcə onu bağlayır və yollarına davam edirlər.

Digərləri üçün isə hər hansı mübahisəli mövzu daxilində yığılıb qalmış emosiyaları boşaltmaq üçün bir fürsətə çevrilir. Bu isə heç də həmişə konkret paylaşım və ya konkret insanla bağlı olmur. Bəzən şərh yazmaq insanın daxilindəki narazılığı ifadə etməsinin, özünü təsdiqləməsinin, özünü daha əhəmiyyətli hiss etməsinin və ya real həyatda çatışmayan diqqəti əldə etməyə çalışmasının bir formasına çevrilir.

Elə insanlar da var ki, öz baxışlarından fərqli istənilən fikri şəxsi təhlükə kimi qəbul edirlər. Belə hallarda onlar ideyanı müzakirə etmək əvəzinə, həmin fikri səsləndirən insanla mübarizə aparmağa başlayırlar. Nəticədə isə müzakirə çox qısa zamanda qarşılıqlı təhqirlərə çevrilir.

Mənim fikrimcə, burada bir məqamı anlamaq çox vacibdir: hər şərh paylaşımın özü haqqında danışmır. Çox vaxt şərh, əslində, onu yazan insanın daxili vəziyyətini əks etdirir. Buna görə də internetdə biz tez-tez mövzunun müzakirəsini deyil, tamamilə yad insanların daxili narahatlıqlarının, inanclarının və emosiyalarının proyeksiyasını müşahidə edirik.

– Bu gün bir çox bloqer öz hesablarını inkişaf etdirmək üçün qəsdən qalmaqallardan istifadə edir. Sizcə, peşəkar marketinqlə toksik məzmun arasındakı sərhəd haradan keçir?

– Əslində, bu yeni tendensiya deyil. Sosial şəbəkələrə bu yanaşma şou-biznes sənayesindən gəlib. Səs-küylü münaqişələr, təxribatlar və qalmaqallar sayəsində bir çox bloqer, YouTube müəllifi və podkast aparıcısı geniş auditoriya qazanıb. Lakin burada mühüm bir fərqi anlamaq lazımdır.

Peşəkar marketinq emosional, təxribat xarakterli ola və hətta qızğın müzakirələrə səbəb ola bilər...

Qalmaqal qısa müddətdə baxış sayını artıra bilər. Lakin etibar illər ərzində formalaşır. Məhz etibar uzunmüddətli uğur qazanmaq istəyən hər bir müəllifin ən dəyərli kapitalıdır.

– Sizcə, sosial şəbəkələrdə formalaşan mühitə görə platformaların özləri də məsuliyyət daşıyırmı, yoxsa bütün məsuliyyət yalnız istifadəçilərin üzərinə düşür?

– İstifadəçi yazdığına, paylaşdığı məzmuna və digər insanlarla necə ünsiyyət qurduğuna görə, o cümlədən hüquqi baxımdan özü məsuliyyət daşıyır...

– Əgər belə bir imkanınız olsaydı, sosial şəbəkələrin alqoritmlərində nəyi dəyişərdiniz?

– Hazırda alqoritmlərin əsas vəzifəsi istifadəçilərə həqiqətən maraq göstərdikləri məzmunu təqdim etməkdir...

Bir mühüm məsələni də xüsusi qeyd etmək istərdim – yaş məhdudiyyətlərini. Mənim fikrimcə, müasir sosial platformaların müəyyən hissəsi uşaqlar üçün uyğun deyil. Çünki orada yayımlanan məzmunun heç də hamısı onların yaşına və psixoloji yetkinlik səviyyəsinə uyğun gəlmir.

– İlk tənqid dalğası ilə qarşılaşan yeni müəlliflər ən çox hansı səhvlərə yol verirlər?

– Ən geniş yayılmış səhv hər şeyi həddindən artıq şəxsi qəbul etməkdir. Hər bir müəllif başa düşməlidir ki, tənqid və neqativ rəylər ictimai fəaliyyətin ayrılmaz hissəsidir. Auditoriya böyüdükcə fərqli fikirlərlə, tənqidlə və hətta açıq nifrət dolu şərhlərlə qarşılaşmaq ehtimalı da artır.

Eyni zamanda, konstruktiv tənqidlə adi hater davranışını bir-birindən ayırmağı öyrənmək çox vacibdir. Konstruktiv rəy müəllifə zəif tərəflərini görməyə və inkişaf etməyə kömək edir. Heyt isə əksər hallarda müəllifdən daha çox onu yazan insanın emosional vəziyyəti, baxışları və ya daxili motivləri haqqında məlumat verir.

Buna görə də yeni başlayan müəlliflərə tövsiyəm odur ki, öz dəyərlərini hər bir mənfi şərh əsasında qiymətləndirməsinlər. Ən vacibi sakitliyi qorumaq, məzmunun keyfiyyəti üzərində işləməyə davam etmək və bir həqiqəti unutmamaqdır: hər kəsin xoşuna gəlmək mümkün deyil.