İnsan beynində avtopilot mexanizmi nədən yaranır

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Yeyl Tibb Məktəbinin alimləri insanın öz hərəkətlərini necə dərk etdiyini və hansı məqamda "avtopilot" rejiminə keçdiyini müəyyən edən fundamental neyrobioloji mexanizmi aşkar ediblər. Nüfuzlu PNAS Nexus jurnalında dərc olunan tədqiqat şüurlu qərar qəbulu ilə avtomatik vərdişlər arasındakı fərqin beyin səviyyəsində necə formalaşdığını ilk dəfə dəqiqliklə nümayiş etdirir.

Mütəxəssislər 67 könüllünün iştirakı ilə mürəkkəb bir təcrübə həyata keçiriblər. İştirakçılar eyni vaxtda həm interaktiv tapşırığı həll edib (oyun lövhəsində avtomobilləri yerindən tərpədib), həm də diqqəti yayındıran arxa fon videolarını yadda saxlamağa çalışıblar. Təcrübə zamanı iştirakçıların elektroensefaloqrafiya (EEQ) vasitəsilə beyin fəallığı qeydə alınıb. Oyun gözlənilmədən dayandırılaraq iştirakçılardan son gedişlərini və bu gedişə nə dərəcədə əmin olduqlarını bildirmələri istənilib.

Alınan göstəricilər şüurlu hərəkətlə avtomatik icra edilən addımlar arasında neyron səviyyəsində iki əsas fərqi ortaya çıxarıb. Məlum olub ki, insan etdiyi hərəkəti tam dərk etdikdə, fiziki hərəkətdən öncə beynin hazırlıq siqnalı daha kəskin vurğulanır — beyin sanki icra edəcəyi addımı əvvəlcədən qeydə alır. Hərəkətdən dərhal sonra isə bədəndən gələn hissiyyat siqnallarının emalı güclənir. Tədqiqatçıların ən mühüm qənaəti odur ki, bu siqnalların heç biri təkbaşına şüurluluq hissini yaratmır; dərk etmə prosesi yalnız beynin eyni vaxtda həm ilkin niyyəti izlədiyi, həm də icra olunmuş hərəkət haqqında əks-əlaqə aldığı anda baş tutur.

Tədqiqatın digər maraqlı tərəfi insanın ümumi diqqət səviyyəsinin bu mexanizmə təsiridir. Uzun sürən tapşırıqlar zamanı iştirakçıların bəbəklərinin daralması diqqətin və oyanıqlığın azalması ilə müşayiət olunub. Eyni zamanda, insanların öz gedişlərini xatırlama qabiliyyəti zəifləyib. Yəni insan yorulduqda, darıxdıqda və ya diqqəti başqa bir işə yönəldikdə "avtopilot" rejimi avtomatik olaraq tez-tez işə düşür. Bu hal gündəlik həyatda yaxşı tanış olan bir fenomeni — tanış marşrutla gedərkən və ya rutin işləri görərkən prosesin heç bir detalının yaddaşda qalmaması halını elmi baxımdan izah edir.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, "avtopilot" rejimi beynin qüsuru deyil, əksinə, resurslara qənaət etmək üçün təkamül prosesində qazanılmış üstünlükdür. Bu mexanizm sayəsində insan hər addımını xüsusi nəzarətdə saxlamadan pianoda ifa edə, kompüterdə hızlı yazı yaza və ya öyrəşilmiş hərəkətlər ardıcıllığını icra edə bilir. Lakin bu neyron siqnallarının Parkinson xəstəliyi, şizofreniya və insultdan sonrakı dövrdə zəifləməsi faktı kəşfin kliniki əhəmiyyətini artırır. Araşdırmanın növbəti mərhələsində funksional MRT vasitəsilə beynin daha dərin strukturlarının bu dərketmə prosesinə töhfəsi öyrəniləcək.

Hazırladı:
Arzu ƏLİYEVA
XQ