İnsanlığın gələcəyi üçün 17 qlobal TƏHLÜKƏ

Dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan alimlər insan sağlamlığını və bəşəriyyətin gələcəyini təhdid edən 17 əsas qlobal risk müəyyən ediblər. “The Lancet” jurnalında təqdim olunan qiymətləndirməyə görə, nüvə müharibəsi və süni intellektdən zərərli məqsədlərlə istifadə insanlığın mövcudluğunu belə təhlükə altına sala bilər. Bununla yanaşı, iqlim dəyişikliyi, pandemiyalar, havanın çirklənməsi və antimikrob dərmanlara davamlılığın artması da ciddi narahatlıq doğurur.

“The Guardian” qəzetinin məlumatına görə, “The Lancet”in XXI əsrin qlobal təhdidləri üzrə komissiyası tərəfindən hazırlanan hesabatda 75 illik dövr üçün təhlükələr qiymətləndirilib. Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, bu risklər bir-birindən ayrı deyil və onların eyni vaxtda baş verməsi nəticələri daha da ağırlaşdıra bilər.

Hesabatda nüvə münaqişəsi xüsusi təhlükə kimi qiymətləndirilir. Belə müharibənin nəticələri birbaşa dağıntılar və insan itkiləri ilə məhdudlaşmaya bilər. Atmosferə yayılan böyük həcmdə tüstü və hissəciklər Günəş işığının Yer səthinə çatmasını azalda, temperaturun enməsinə, kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın azalmasına və genişmiqyaslı ərzaq böhranına səbəb ola bilər.

Digər ciddi risk süni intellektin zərərli məqsədlərlə istifadəsidir. Hesabatda xüsusilə bioloji silahların hazırlanmasında süni intellekt imkanlarından yararlanılması ehtimalına diqqət çəkilir. Bu texnologiyalar təhlükəli bioloji agentlərin yaradılması və ya dəyişdirilməsi üçün istifadə edilərsə, mövcud bioloji təhlükəsizlik sistemləri qarşısında yeni problemlər yarana bilər.

Bununla belə, alimlər bu ssenarilərin qaçılmaz olmadığını vurğulayırlar. Nüvə müharibəsi və süni intellektdən sui-istifadənin bəşəriyyətin məhvinə gətirib çıxarma ehtimalı aşağı qiymətləndirilsə də, belə hadisələrin baş verəcəyi təqdirdə nəticələri fəlakətli ola bilər.

Tədqiqatda digər təhlükələr də geniş şəkildə əhatə olunub. Bunlara hava çirklənməsi, iqlim dəyişikliyi, təbii pandemiyalar, uşaqlarda qidalanma çatışmazlığı, antibiotiklərə və digər antimikrob dərmanlara davamlılıq, piylənmə, yüksək qan təzyiqi, tütün istifadəsi və psixi sağlamlıq problemləri daxildir.

Siyahıda həmçinin gəlir bərabərsizliyi, təhsilin aşağı səviyyəsi, yaşlılıq dövründə sağlamlığın pisləşməsi, yüksək alkoqol istehlakı, ənənəvi silahlı münaqişələr və beynəlxalq səhiyyə yardımlarının azalması yer alır.

Alimlərin yanaşmasına görə, bu problemlər bir-birini gücləndirə bilər. Məsələn, iqlim dəyişikliyi ərzaq çatışmazlığını və yoluxucu xəstəliklərin yayılması riskini artıra bilər. Yoxsulluq və təhsil imkanlarının məhdudluğu isə insanların tibbi xidmətlərdən yararlanmasını çətinləşdirir. Beynəlxalq səhiyyə yardımlarının azalması xüsusilə həssas ölkələrdə bu problemlərin daha da dərinləşməsinə səbəb ola bilər.

Hesabatda risklərin qiymətləndirilməsi üçün xəstəlik, əlillik və vaxtından əvvəl ölüm nəticəsində itirilən sağlam həyat illərini ölçən göstəricidən istifadə olunub. Bu göstərici DALY adlanır və xəstəliklərin cəmiyyətə vurduğu ümumi sağlamlıq yükünü hesablamağa imkan verir.

Tədqiqatçıların modelləşdirməsinə əsasən, qlobal istiləşmənin təxminən 4,4 dərəcəyə çatdığı ssenari əvəzinə 1,8 dərəcə ətrafında məhdudlaşdırılması 2100-cü ilədək 1,89 milyard sağlam həyat ilinin itirilməsinin qarşısını ala bilər. Bu rəqəm konkret insanların sayını deyil, xəstəlik və vaxtından əvvəl ölüm səbəbindən itirilə biləcək sağlam həyat illərinin ümumi həcmini ifadə edir.

Hesabatın müəllifləri hesab edirlər ki, təhlükələrin miqyası böyük olsa da, onların qarşısını almaq üçün real imkanlar mövcuddur. Bunun üçün səhiyyə sistemlərinin gücləndirilməsi, elmi tədqiqatlara investisiyaların artırılması, iqlim tədbirlərinin sürətləndirilməsi və yeni texnologiyaların təhlükəsiz istifadəsinə dair qaydaların hazırlanması vacibdir.

Alimlərin əsas mesajı ondan ibarətdir ki, qlobal risklərin qarşısının alınması yalnız böhran baş verdikdən sonra tədbir görməklə mümkün deyil. Dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar təhlükələri əvvəlcədən müəyyən etməli, hazırlıq səviyyəsini yüksəltməli və problemlərin birgə həlli üçün əməkdaşlığı gücləndirməlidirlər.

Lalə Mehralı