İnterneti silaha çevirilərsə.. Azərbaycanın data tranzitində rolu güclənə bilər ARAŞDIRMA

İranın internet kabelləri üzərindən dünyaya təzyiq planı dünyada nəyi dəyişə bilər? Azərbaycana təsir edəcəkmi? Bu suallar son günlərdə insanların çoxunu narahat edir.

Lent.az-ın əməkdaşının hazırladığı bu məqalədə mövzu ilə bağlı güvənilən mənbələrə istinadən araşdırma aparılıb.

Son həftələrdə İranın Hörmüz boğazından keçən sualtı internet kabellərinə nəzarət və bu xətlərdən istifadə edən beynəlxalq şirkətlərdən ödəniş tələb etmək niyyəti ilə bağlı xəbərlər qlobal diqqət mərkəzinə çevrilib. İlk baxışdan bu məsələ texniki və uzaq görünə bilər. Lakin əslində söhbət təkcə internetdən yox, dünya iqtisadiyyatının, bank sistemlərinin, süni intellekt infrastrukturunun və hətta dövlətlərin təhlükəsizliyinin əsas damarlarından birindən gedir.

Uzun illərdir Hörmüz boğazı neft daşımaları ilə tanınırdı. Dünyanın enerji təhlükəsizliyinin böyük hissəsi bu dar su yolundan asılıdır. İndi isə İran göstərməyə çalışır ki, boğaz yalnız enerji deyil, həm də rəqəmsal dünya üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Çünki Avropa, Yaxın Şərq və Asiya arasında internet trafiki daşıyan bir sıra mühüm sualtı fiber-optik kabellər də məhz bu bölgədən keçir.

Bu kabellər vasitəsilə hər gün trilyonlarla dollarlıq maliyyə əməliyyatları həyata keçirilir. Bank sistemləri, bulud texnologiyaları, beynəlxalq şirkətlərin serverləri, sosial şəbəkələr, video platformalar və süni intellekt sistemləri bu infrastruktura bağlıdır. Əgər həmin xətlərdə ciddi problem yaransa, bu, təkcə internet sürətinin azalması deyil, həm də maliyyə və kommunikasiya böhranı demək ola bilər.

İranın planı nədən ibarətdir?

İran rəsmiləri və dövlətə yaxın media son günlərdə açıq şəkildə bəyan edib ki, Hörmüz boğazından keçən internet kabellərinə görə beynəlxalq şirkətlər ödəniş etməlidir. Tehran bu məsələdə xüsusilə Google, Microsoft, Amazon və Meta kimi texnologiya nəhənglərinin adını çəkir.

İranın əsas arqumenti budur ki, ölkə öz coğrafi mövqeyindən iqtisadi üstünlük kimi istifadə etməlidir. Tehran hesab edir ki, Qərb dövlətləri illərdir sanksiyalar vasitəsilə İrana təzyiq göstərir və indi İran da strateji mövqeyindən istifadə edərək cavab verməlidir. Bəzi İran mediası daha da irəli gedərək xəbərdarlıq edib ki, əgər şirkətlər və Qərb dövlətləri İranın şərtlərini qəbul etməsələr, bölgədəki rəqəmsal infrastruktur risk altına düşə bilər. Bu isə artıq iqtisadi yox, təhlükəsizlik mesajı kimi qəbul olunur.

Dünya nə ilə üzləşə bilər?

Ən böyük təhlükə “rəqəmsal boğaz” anlayışının yaranmasıdır. Yəni gələcəkdə dövlətlər yalnız neft yollarını deyil, internet yollarını da silah kimi istifadə etməyə başlaya bilər. Əgər sualtı kabellər hədəfə alınarsa və ya ciddi şəkildə nəzarət altına düşərsə, nəticələr çox geniş ola bilər:

* beynəlxalq internet trafiki yavaşlaya bilər;

* bank əməliyyatlarında gecikmələr yarana bilər;

* bulud sistemləri və data mərkəzləri problemlə üzləşə bilər;

* süni intellekt platformalarının fəaliyyəti zəifləyə bilər;

* hərbi və diplomatik kommunikasiya risk altına düşə bilər;

* qlobal birja və maliyyə bazarlarında çaxnaşma yarana bilər.

Hazırda dünya internet trafikinin böyük hissəsi məhz sualtı kabellər üzərindən həyata keçirilir. Peyk interneti hələlik bu yükü tam şəkildə əvəz edə biləcək səviyyədə deyil. Buna görə də ekspertlər hesab edir ki, gələcək müharibələrdə və siyasi qarşıdurmalarda internet infrastrukturu əsas hədəflərdən birinə çevriləcək.

Bu, Azərbaycana təsir edə bilərmi?

Müəyyən səviyyədə təsir edə bilər. Azərbaycan coğrafi baxımdan Avropa ilə Asiya arasında mühüm rəqəmsal keçid nöqtəsinə çevrilməyə çalışır. Son illərdə ölkə üzərindən keçən fiber-optik layihələrə və regional data mərkəzlərinə maraq artıb. Bakı regionun rəqəmsal hablarından biri olmaq istəyir. Əgər Hörmüz boğazında və Yaxın Şərqdə internet infrastrukturu ilə bağlı gərginlik artsa, bu, regiondakı bütün kommunikasiya marşrutlarına təsir göstərə bilər. Azərbaycan da dolayısı ilə bu prosesdən təsirlənə bilər. Məsələn, beynəlxalq internet trafikində gecikmələr yarana bilər, regional data axınlarının istiqaməti dəyişə bilər, kommunikasiya təhlükəsizliyi məsələləri daha ciddi gündəmə gələ bilər, kibertəhlükəsizlik riski arta bilər, yeni alternativ marşrutların yaradılmasına ehtiyac yarana bilər.

Digər tərəfdən, bu vəziyyət Azərbaycan üçün yeni imkanlar da yarada bilər. Əgər şirkətlər Yaxın Şərq marşrutlarından uzaqlaşmağa çalışsalar, Cənubi Qafqaz üzərindən keçən alternativ rəqəmsal dəhlizlərə maraq arta bilər. Bu isə Azərbaycanın regional internet və data tranziti layihələrində rolunu gücləndirə bilər.

Yeni dövrün müharibələri

Son illər dünyada müharibələrin xarakteri sürətlə dəyişir. Əvvəllər əsas mübarizə neft, qaz və torpaq üzərində gedirdisə, indi internet, məlumat və texnologiya uğrunda savaş başlayıb. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, ABŞ-Çin texnologiya qarşıdurması, Yaxın Şərqdə dron və kibermüharibə nümunələri göstərir ki, gələcəyin əsas silahlarından biri rəqəmsal infrastruktura nəzarət olacaq.

İranın son açıqlamaları da məhz bu yeni dövrün bir hissəsi kimi qiymətləndirilir. Tehran dünyaya mesaj verir ki, ölkəyə qarşı təzyiq davam edərsə, o da qlobal sistemin zəif nöqtələrinə toxuna bilər. Hələlik İranın bu planı tam şəkildə həyata keçirəcəyi və ya real addımlar atacağı dəqiq deyil. Çünki belə bir addım Tehran üçün də böyük risklər yarada bilər. Lakin artıq bir həqiqət dəyişib: dünya dövlətləri internet kabellərinə əvvəlki kimi sadəcə texniki xətt yox, strateji silah kimi baxmağa başlayıb.