İran böhran: Rusiya və Qərbdən fərqli baxış AKTUAL

Hörmüz boğazında gəmiçiliyin yalnız ilin ikinci yarısında bərpa olunması qlobal iqtisadiyyata dəyən ziyanı pandemiya miqyasına qədər artıracaq. Bu, qlobal ÜDM-in 3 trilyon dollardan çox itirilməsi və dövlət borcu təxminən 25 trilyon dollar artması ilə nəticələnəcək. Bu, Dünya İqtisadi Forumunun (WEF) analitikləri tərəfindən aparılan qiymətləndirmədir. Rusiyada iqtisadçılar hesab edirlər ki, ABŞ-ın İrandakı fiaskosu qlobal maliyyə böhranı, biznes iflasları və maliyyə köpüklərinin partlaması deməkdir.

Qlobal ticarətin təxminən 11%-i ötən il ABŞ prezidenti Donald Tramp tərəfindən təşkil edilən tarif münaqişələrindən təsirlənib. Fiziki malların ticarətində illik artım yalnız tarif şokları səbəbindən 2025-ci ildəki 4,6%-dən 2026-cı ildə 1,9%-ə düşəcək.

Ümumdünya Ticarət Təşkilatının (ÜTT) məlumatına görə, neft qiymətlərinin artması qlobal ticarət artımını təxminən 1,4%-ə qədər ləngidib.

Maersk şirkətinin makroiqtisadi tədqiqatlar və bazar təhlili şöbəsinin rəhbəri İlaria Masellinin sözlərinə görə, Hörmüz boğazının - "qlobal qazıntı yanacaq ticarətinin aortasının" bağlanması kapitalizm tarixində dünya iqtisadiyyatı üçün böyük nəticələrə səbəb olan "əsas böhranlardan" biridir. Onun sözlərinə görə, analitiklər hazırda İran böhranının miqyasını COVID pandemiyasının qlobal iqtisadi artım və inflyasiyaya vurduğu zərbə ilə müqayisə etməyə çalışırlar.

Xatırladaq ki, Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) rəhbəri Kristalina Georgievanın sözlərinə görə, 2020-ci ildən 2023-cü ilə qədər qlobal iqtisadi itkilər 3,7 trilyon dollara çatıb və heç bir ölkə (ABŞ istisna olmaqla) pandemiyadan əvvəlki istehsal səviyyəsinə qayıda bilməyib.

İran böhranından qlobal iqtisadiyyata dəyən cari itkilər hələ də koronavirus pandemiyasının ümumi zərərindən xeyli azdır, lakin Hörmüz boğazı ilə bağlı münaqişə hələ bitməyib. Bu gün iqtisadçılar ticarət və istehsalın azalmasının nəticələrini Hörmüzün yalnız 2026-cı ilin ikinci yarısında və ya daha sonra açılacağı ssenaridə qiymətləndirirlər. Hazırda neft tədarükü çatışmazlığı qismən kommersiya və hökumət neft ehtiyatlarının satışı ilə kompensasiya olunur. Lakin hətta bu ehtiyatlar da sonsuz deyil.

Rusiyada bəzi iqtisadçılar İran böhranının dünyada iqtisadi güc balansını dəyişdirdiyinə inanırlar. Və bu dəyişikliklərin uzunmüddətli nəticələri olacaq. "Amerika-İsrail təcavüzünün uğursuzluğu və ABŞ NATO peyklərinin orada iştirak etməkdən imtina etməsi Pax Americana-nın çöküşünü açıq şəkildə göstərir. Bunun ardınca neft və qaz qiymətlərinin kəskin artması ilə başlayan qlobal maliyyə böhranı baş verəcək", - deyə Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki Sergey Qlazyev "Vesti v Elektroenergetike" jurnalına verdiyi müsahibədə bildirib.

Lakin akademikin sözlərinə görə, Rusiyanın daha yüksək neft qiymətlərindən əlavə gəlir əldə etməsi üçün hesablamalarda nüanslar var. "Birincisi, Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Qərb nəzarətçilərinin rəhbərliyi ilə Rusiya neft emalı zavodlarına basqınları, eləcə də Qərb kəşfiyyat agentlikləri tərəfindən limanların, gəmilərin və boru kəmərlərinin bombalanması Rusiyanın ixrac potensialını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. İkincisi, həm Rusiya Bankının qeyri-təbii siyasəti, həm də gəlirlərinin bir hissəsini ofşor hesablarda gizlətməyə öyrəşmiş neft maqnatlarının təşviqi səbəbindən karbohidrogen ixracından əldə edilən gəlirlərin hamısı Rusiyaya qayıdır", - deyə Qlazyev qeyd edir.

İqtisadçı hesab edir ki, düzgün iqtisadi siyasətlə qlobal enerji böhranı Rusiya iqtisadiyyatına heç bir təsir göstərə bilməz. "Müsbət təsirlərə nail olmaq üçün vergi sistemi rasionallaşdırılmalıdır. İstehlakçı vergisi olan mineral hasilatı vergisini (MET) ixrac rüsumları ilə əvəz edin", - deyə Sergey Qlazyev təklif edir.

Bu arada, ekspertlər proqnozlaşdırırlar ki, geosiyasi risklər səbəbindən Hörmüz boğazından tranzit həcmləri heç vaxt əvvəlki səviyyələrə çata bilməz, CNBC bildirir. Ekspertlər hesablayırlar ki, gəmiçilik trafiki müharibədən əvvəlki səviyyələrin yalnız 60-70%-nə qədər bərpa oluna bilər və Qərb gəmiləri üçün Tehranla ikitərəfli razılaşmalar tələb olunur. Sənaye mütəxəssisləri proqnozlaşdırırlar ki, "İranın boğaz üzərində əməliyyat nəzarəti altında qalmasına səbəb olan münaqişənin hər hansı bir həlli axınların əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olacaq".

"South China Morning Post" (SCMP) qəzetinin məlumatına görə, qlobal gəmiçilik şirkətləri gələn ilə qədər davam edə biləcək artan yanacaq böhranının təsirini kompensasiya etmək üçün tariflərini kəskin şəkildə artırırlar. Dünyanın ən işlək limanlarından biri olan Şanxayda konteyner daşımalarının qiymətləri İsrail-Amerika müharibəsinin başlamasından bəri təxminən iki dəfə artıb. Şanxaydan 13 əsas ticarət marşrutu üzrə orta konteyner yükdaşıma indeksi 2026-cı ilin fevral ayının sonundan bəri 1,93 dəfə artıb.

V.VƏLİLİ