İran danışıqlara qayıtmasa, atəşkəs uzun sürməyəcək TƏHLİL

ABŞ Prezidenti Donald Tramp iki həftəlik atəşkəsin son saatlarında İran və Amerika arasında atəşkəsin uzadılmasını elan etdi.

Görünür, ABŞ İrana iqtisadi blokadanın təsirlərini görmək üçün hələlik gözləmək niyyətindədir. Yəni, ABŞ-nin nöqteyi-nəzərindən hərbi əməliyyatlar məqsədlərinə çata bilməyib və onlar İrana qarşı iqtisadi blokadaya diqqət yetirmək istəyirlər. Bundan əlavə, Trampın yenidən hərbi əməliyyatlar aparmaqda artıq heç bir marağı yoxdur.

Çünki ABŞ İrandakı hədəflər bankında müəyyən etdiyi hədəflərin əksəriyyətini vurub. Lakin İran İslam Respublikası hələ də qeyd-şərtsiz danışıqlar aparmaq və ya belə bir şəraitdə Vaşinqtona güzəştə getmək istəmir. Müharibənin ilk iki-üç günündə Tramp və Benyamin Netanyahu gözlənilməz və ilkin şok nəticəsində İranın çökəcəyinə ümid edirdilər. Bu gözənti baş vermədi, əvəzində isə sistem və cəmiyyət öz möhkəmliyini göstərdi.

Belə bir vəziyyətdə, hərbi əməliyyatların artıq tənliklərə həlledici təsir göstərə bilməyəcəyi görünür. Əgər ABŞ yenidən müharibəyə girərsə, çox güman ki, İranın infrastrukturunu hədəf alacaq ki, bu da beynəlxalq səviyyədə onlara yaxşı təsir göstərməyəcək. 

İran və amerikalılar danışıqların birinci mərhələsini birbaşa və hərtərəfli şəkildə keçirib. Sonda heç bir razılıq əldə olunmayıb və nəticəyə çatmaq üçün diplomatiyaya daha çox vaxt verilməlidir. Amerika tərəfi isə bu dəfə iqtisadi təzyiq tətbiq etməklə İranı danışıqlar masasına gətirə biləcəyinə inanır. Tehran isə danışıqlara başlamaq üçün dəniz blokadasının aradan qaldırılmasını tələb edir. 

İslamabadda keçirilən son danışıqlar zamanı ABŞ İrandan təxminən 400 kiloqram uran tədarükünü qənimət kimi tələb edib. Tehranın danışıqlarda iştirak etməməsi yenidən döyüşlərin başlama ehtimalını artıra bilər. Çünki onlar uranın da təhvil verilməyəcəyini, bunun milli suverenlik məsələsi olduğunu dəfələrlə açıqlayıblar.

İrandakı hərbi qurumlarla siyasi qruplaşma arasındakı uçurum da əvvəlkindən daha aydın şəkildə özünü göstərir. Siyasətçilər kompromis əldə etməyə çalışsa da, SEPAH təzyiqləri artırır və hərbi güclə hədələyir. 

Əgər İran danışıqlarda iştirak etməsə, ABŞ və İsrailin hərbi əməliyyatları bərpa etmə ehtimalı çox yüksək olacaq. Onlar bu vəziyyəti "çıxış strategiyası olmadığı halda müharibəni seçmək" kimi şərh edəcəklər. 

Lakin Trampın siyasət tərzi gözlənilməz və dəyişən istiqaməti ilə məşhurdur. Buna görə də, bu müharibə çox tezliklə bitə bilər və ya daha da pisləşə bilər.

ABŞ lideri atəşkəs müddətinin qeyri-müəyyən olduğunu açıqlamasına baxmayaraq, ABŞ administrasiyası İrana danışıqlar masasına qayıtmaq üçün bir neçə gün vaxt verib. Əks halda düşmənçiliklər yenidən başlaya bilər. Tramp atəşkəsi daha üç-beş gün uzadıb ki, İran ABŞ ilə razılaşmaq istəyib-istəmədiyinə qərar verə bilsin. 

Xatəmül-Ənbiya Mərkəzi Qərargahı isə atəşkəs fonunda elan etdi ki, hərbi qüvvələr 100% hazırlıq vəziyyətindədir və tətikdədir. 

Bu arada, dünən BBC-yə verdiyi müsahibədə İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqayi İranın danışıqlara xoş niyyət və ciddiliklə girdiyini, lakin ciddilik və xoşməramlılıq göstərməyən danışıqlar tərəfi ilə qarşılaşdığını söylədi. O əlavə etdi ki, amerikalılar daim mövqelərini dəyişirlər. Diplomat İranın danışıqlarda iştirak etməyə razı olduğunu elan edib.

İndi İranla ABŞ arasında atəşkəs qeyri-müəyyən müddətə uzadıldığından, yaxın günlərdə üç ssenari ilə qarşılaşacağıq: 

- Atəşkəs tərəflərin danışıqlar masasına qayıtmasına və İslamabadda ilkin çərçivə razılaşmasına gətirib çıxara bilər. Vaşinqtonun öhdəliklərindən imtina etməsi nəzərə alınmaqla, bu ssenari "əgər" və "amma" ilə doludur. Razılaşmanın ümumi çərçivəsi - uranın zənginləşdirilməsinin dayandırılması, Hörmüz boğazının açılması və sanksiyaların qaldırılması - müzakirə mövzusu olsa da, iki tərəf arasında dərin etimadın olmaması əsas maneədir. İran ciddi zəmanətlər almadan və blokadanı qaldırmadan yenidən danışıqlar masasına oturmaq istəmir. 

- İkinci ssenariyə görə, qeyri-müəyyən müddətli atəşkəsin uzadılması Hörmüz boğazında dəniz blokadasının və toqquşmaların şiddətlənməsini artıracaq.  Bununla da tərəflərdən biri sonda öz mövqeyindən geri çəkiləcək. Trampın atəşkəsin uzadılması qərarı təkcə humanitar və ya sadəcə diplomatik tədbir deyil, düşünülmüş maksimum təzyiq strategiyasının bir hissəsidir. Yəni Tramp İrana qarşı ciddi iqtisadi təzyiq göstərir. Əlbəttə ki, İran bu strategiyadan tam xəbərdardır və onu tələ hesab edir. Buna görə də, İran rəsmiləri dəfələrlə dəniz blokadası qaldırılana qədər danışıqlar masasına qayıtmayacaqlarını açıqlayıblar və bu blokadanı müharibə aktı və atəşkəsin açıq şəkildə pozulması hesab edirlər. Belə bir vəziyyətdə İran tərəfinin mövqelərindən geri çəkilib danışıqlar masasına qayıtması ehtimalı az görünür.

- Üçüncü ssenari isə atəşkəsin uzadılmasının uzun sürməməsi və bir neçə gündən sonra toqquşmaların yenidən başlamasıdır. Hörmüz boğazında toqquşmaların artması və ABŞ-nin dəniz blokadasının davam etməsi nəzərə alınmaqla, bu ssenari nəinki uzaq deyil, həm də İsrailin yanaşması və Vaşinqtona təzyiqi ilə çox yaxın ola bilər. Çünki Trampın atəşkəsin uzadılmasını elan etməsi ilə eyni vaxtda hərbi toqquşmalar nəinki dayanmadı, əksinə, daha da şiddətləndi. Buna görə də, bu gərginlik sonda atəşkəsin pozulmasına və iki tərəfin yenidən qarşı-qarşıya gəlməsinə səbəb ola bilər.

Belə bir atmosferdə vəziyyətin hara gedəcəyini görmək üçün daha bir-iki həftə gözləməkdə fayda var. 

Ağarza Elçinoğlu