İranda nə qədər yəhudi yaşayır, bundan sonra necə olacaq?

Yəhudilərin dövlət tərəfindən təşkil olunan anti-İsrail aksiyalarında iştirak etməyə məcbur edilməsi onların statusunun nə qədər ziddiyyətli olduğunu göstərirİ

İran ətrafında gərginliyin artması, dünyanın ən qədim diasporlarından biri olan fars yəhudilərinin vəziyyətini yenidən diqqət mərkəzinə gətirib. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun rolunun güclənməsi və rejim daxilindəki böhran bu icmanın gələcəyini daha da qeyri-müəyyən edir.

Musavat.com xəbər verir ki, bu barədə “Nezavisimaya qazeta” yazır. Müşahidəçilər yəhudilərin dövlət tərəfindən təşkil olunan anti-İsrail aksiyalarında iştirak etməyə məcbur edilməsi hallarını qeyd edir ki, bu da onların statusunun nə qədər ziddiyyətli olduğunu göstərir.
İranda yəhudilərin tarixi minilliklərə gedib çıxır və bu icma dünyanın ən qədim yəhudi diasporlarından biri hesab olunur. Lakin İran İslam İnqilabı sonrası dövrdə onların sayı kəskin azalıb. Əgər 1978-ci ildə ölkədə təxminən 80 min yəhudi yaşayırdısa, bu gün onların sayı cəmi bir neçə min nəfər olaraq qiymətləndirilir.
İcmanın əsas hissəsi Tehran, İsfahan, Şiraz və Yəzd şəhərlərində cəmləşib. Sayın azalmasına baxmayaraq, icma dini və institusional həyatını müəyyən çərçivədə qoruyub saxlaya bilib.Baş ravvin rəsmi vəzifədir. 2014-cü ildə Yusif Həmədani Koenin vəfatından sonra Maşallah Qolestani-Nejad yeni baş ravvin oldu. Digər görkəmli lider Məclisin üzvüdür. 2020-ci ildən bəri bu vəzifəni Tehran Yəhudi Assosiasiyasına rəhbərlik edən Homayun Sameh (Sami-Nəccafabadi) tutur. O, müntəzəm olaraq dövlət televiziyasında icma adından çıxış edərək mövcud rejim altında yəhudi hüquqlarının "canlılığını" bəyan edir. Ölkədə təxminən on iki sinaqoq var: Tehranda üç, Şiraz, İsfahan, Yəzd və digər şəhərlərdə isə bir və ya iki sinaqoq. Tehranda həmçinin tədris əsasən fars dilində aparılan üç yəhudi məktəbi var, lakin Tövrat və İbrani dili kursları (adətən cümə günləri) daxil edilir. Bu məktəblərdə yəhudi şagirdlər əksəriyyəti təşkil edir, lakin müsəlmanlar da xoş qarşılanır. İvrit dili rəsmi olaraq icazə verilir (məktəb saatlarından kənarda məhdud miqdarda tədris olunur), lakin yəhudi gənclərin əksəriyyəti ingilis dilindən üçüncü tədris dili kimi istifadə edir.

Ümumiyyətlə, İranda yəhudilərə qarşı kütləvi fiziki zorakılıq olmayıb. Lakin son illərdə bir neçə həyəcan verici hadisə baş verib. Bu ilin aprel ayında, İranla müharibənin başlamasından sonra, İsrail Hərbi Hava Qüvvələri Tehrana hava hücumları təşkil edərək Rafi Niya sinaqoquna ciddi ziyan vurub. İsrail Müdafiə Nazirliyi zərbənin İİKK zabitinə yönəldiyini və yalnız təsadüfən sinaqoqa dəydiyini bildirib.
İran İslam Respublikasının Konstitusiyasına əsasən, yəhudilər xristianlar və zərdüştilərlə birlikdə rəsmi tanınmış dini azlıqlardan biridir. Onlara dini ayinləri yerinə yetirmək və parlamentdə təmsil olunmaq hüququ verilib. Məsələn, parlamentdə yəhudilər üçün xüsusi deputat yeri ayrılıb.
Rəsmi mövqedə vurğulanır ki, dövlətin mübarizəsi yəhudiliyə qarşı deyil, “sionizmə” qarşıdır. “Lakin praktikada bu fərq çox zaman qorunmur. Xarici siyasi gərginlik dövrlərində yəhudi icması təzyiqə məruz qalır — nəzarət güclənir, sosial ayrı-seçkilik artır və dövlətə sədaqətin nümayiş etdirilməsi tələb olunur. Ölkədə formal olaraq sinaqoqlar, yəhudi məktəbləri və icma təşkilatları fəaliyyət göstərir. Lakin onların fəaliyyəti təhlükəsizlik orqanlarının daimi nəzarəti altındadır. Dini həyat yalnız siyasi loyallıq çərçivəsində mümkün sayılır. Yəhudilər adətən ictimai müstəvidə dini kimliklərini açıq göstərməkdən çəkinir, İsraillə bağlı hər hansı mövqedən uzaq dururlar. Əks halda, bu, dövlətə sədaqətsizlik kimi qiymətləndirilə bilər”deyə, “NQ” yazır.

İran hakimiyyəti tez-tez “multikulturalizm” görüntüsü yaratmağa çalışır — yəhudilərin müharibələrdə iştirakı, dini icmalar arasında simvolik əməkdaşlıq kimi nümunələr önə çəkilir. Bu, tolerantlığın sübutu kimi təqdim olunur.Lakin reallıqda sistem yəhudilərdən açıq sədaqət tələb edir. İsraillə davam edən ideoloji qarşıdurma fonunda neytrallıq belə şübhə doğura bilər.
Yəhudilər üçün təhlükəsizlik məsələsi mürəkkəbdir: rəsmilər "narahatlığa heç bir səbəb olmadığına" və dövlətin azlıqlar üçün qarant kimi çıxış etdiyinə zəmanət verirlər. Praktikada yəhudilər dini kimliklərinin ictimai nümayişlərindən çəkinməyə çalışır, ənənəvi geyim geyinmir və xəyanət ittihamlarından qorxaraq İsraili heç vaxt açıq şəkildə dəstəkləmirlər. Buna baxmayaraq, icmanın əksəriyyəti Şəbbət və bayramları qeyd etməyə davam edir.
Təhlükəsizlik orqanları (polis, kəşfiyyat və SEPAH ) İran yəhudilərinin İran vətəndaşları kimi hüquqlarını rəsmi olaraq qoruyur. Bəzən onlar simvolik "əməkdaşlıq" aktları təşkil edirlər: məsələn, İran xəbərlərində müsəlmanların sinaqoqları ziyarət etməsi və ya məscidlərdə və sinaqoqlarda "fars müqəddəsliyi"nin birgə sərgiləri göstərilir. Lakin insan haqlarının monitorinqi göstərir ki, zülm "adi mollalardan" deyil, münaqişələr kəskinləşdikdə yəhudilərdən sədaqət tələb edən bir sistemdən qaynaqlanır. Xüsusilə, təbliğat nəşrləri İsraili müntəzəm olaraq "müsəlman dünyasının düşməni" adlandırır; bu şifahi təzyiq İran yəhudilərinə "İsrailin görünən nümayəndəsi" kimi təsir göstərir.

Analitiklərə görə, İran yəhudiləri üçün müxtəlif ssenarilər mümkündür. Ən çox ehtimal olunan ssenari, ruhani sisteminin hazırkı formasında qorunmasıdır, yəni Ali Liderin fiquru və İslam Respublikasının mövcud arxitekturası ilə əlaqəli bir rejimin davam etdirilməsidir. Bu halda, yəhudi icması üçün "kövrək bir tarazlıq" qorunacaq: formal zəmanətlər qalacaq, lakin İsrailə qarşı ideoloji düşmənçilik, böhran dövründə təzyiq və siyasi sədaqət nümayiş etdirmək ehtiyacı norma olaraq qalacaq.
Mənəvi güc mərkəzinin zəifləməsi fonunda SEPAH-ın daha da güclənməsi ssenarisi tamamilə real görünür. Lakin praktikada bu, demək olar ki, şübhəsiz ki, senzuranın artması, güc nəzarətinin artması və İsrail əleyhinə etirazlarda iştirak etmək üçün yeni məcburiyyət formaları ilə müşayiət olunacaq.
Daha təhlükəli ssenari, təhlükəsizlik qüvvələrinin mövcud ideoloji tarazlığı faktiki olaraq əvəz edəcəyi açıq hərbi hakimiyyətə keçiddir. Belə bir model çərçivəsində yəhudi icması daha da təcrid olunma riski ilə üzləşir: icazə verilən davranış üçün məkan daralacaq, dini qurumlar daha sərt nəzarət altına alına bilər və hər hansı təmaslar, sədaqətsizlik şübhələri və ya xarici dünya ilə əlaqələr dövlət təhlükəsizliyi prizmasından şərh ediləcək.

İran yəhudiləri bu gün çox həssas balans şəraitində yaşayır. Kağız üzərində hüquqlar mövcuddur, lakin praktikada onların təhlükəsizliyi siyasi vəziyyətdən asılıdır. Bu icmanın taleyi hüquqi təminatlardan daha çox, dövlətin ideoloji kursu və beynəlxalq münasibətlərdən asılı olaraq formalaşır. /Musavat.com/