İranın gələcəyində Azərbaycan faktoru “The Washington Post”

İranla bağlı müzakirələr uzun illərdir eyni sual ətrafında fırlanır: rejim devriləcək, ya devrilməyəcək? Halbuki bu sual artıq köhnəlib. Daha doğru sual budur: İran böhran yaşasa, onu hansı coğrafi və etnik xətlər parçalayacaq – və kim bu prosesdə açar rola sahib olacaq?

Bu sual son günlər “The Washington Post” qəzetində Michael Doran imzası ilə dərc olunan məqalədə açıq şəkildə gündəmə gətirilir. Məqalənin mərkəzində isə bir faktor dayanır: Azərbaycan.

İranın zəif yeri: mərkəz yox, sərhədlər

Doran İranın etnik xəritəsinin sırf daxili məsələ olmadığını vurğulayır və bunu birbaşa belə ifadə edir:

“Iran’s ethnic geography sharpens the stakes. Persians dominate the central plateau around Tehran and Isfahan. Minority populations concentrate along the borders — more accurately, astride them … Azerbaijanis cluster in the northwest along Azerbaijan and Turkey …”

(“İranda etnik coğrafiya riskləri daha da kəskinləşdirir. Farslar Tehran və İsfahan ətrafındakı mərkəzi yaylada üstünlük təşkil edir. Azlıq qrupları isə sərhədlər boyunca – daha doğrusu, sərhədlərin hər iki tərəfində cəmləşiblər… Azərbaycanlılar isə şimal-qərbdə, Azərbaycan və Türkiyə ilə sərhəd boyunca yaşayırlar.”)

Bu sitat açıq mesajdır: İranın gələcəyi mərkəzdə yox, sərhədlərdə həll oluna bilər. Və bu sərhədlərin ən həssas xətti məhz Azərbaycanla bağlıdır.

Güney Azərbaycan: inteqrasiya olunmuş, amma narahat

Məqalədə Güney Azərbaycan məsələsi ayrıca vurğulanır. Doran yazır ki, İran azərbaycanlıları uzun müddət sistemə inteqrasiya olunmuş sayılıb, lakin bu vəziyyət dəyişir:

“There are more ethnic Azerbaijanis in Iran than there are in Azerbaijan proper … While Azerbaijanis have been better integrated … signs of restlessness are growing. They increasingly consume Turkish and Azerbaijani media … and demand schooling in their own language".

(“İranda yaşayan etnik azərbaycanlıların sayı, Azərbaycan Respublikasında yaşayanlardan çoxdur… Azərbaycanlılar digər azlıq qruplarından daha yaxşı inteqrasiya olunsalar da, narahatlıq əlamətləri artır. Onlar getdikcə Türkiyə və Azərbaycan mediasını izləyir, öz dillərində təhsil tələb edirlər".)

Bu, müstəqillik çağırışı deyil. Bu, təhlükəsizlik və gələcək qorxusudur. Əsas narahatlıq isə budur: Xamenei gedə bilər, amma sistem qalarsa nə olacaq?

Doranın istinad etdiyi azərbaycanlı mənbələr belə bir ssenaridən ehtiyat edirlər: İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu dini ideologiyanı kənara qoyub, fars millətçi diktaturasının icraçı aparatına çevrilə bilər. Bu isə Güney Azərbaycan üçün daha sərt və daha mərkəzçi bir rejim deməkdir.

Quzey Azərbaycan: əvvəl zəif idi, indi faktordur

1979-cu il inqilabı zamanı Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibində idi. 1990-cı illərdə isə müstəqil, amma zəif idi. Bu gün isə mənzərə tam dəyişib.

Azərbaycan NATO standartlarına uyğunlaşan orduya, Türkiyə ilə dərin strateji ittifaqa, İsraillə sıx təhlükəsizlik əməkdaşlığına malik regional aktordur.

Bu reallıq İran daxilində mümkün böhran zamanı Azərbaycanın rolunu köklü şəkildə dəyişir. Bakı artıq kənar müşahidəçi deyil.

Vaşinqtonun mesajı: İran planı Bakısız olmaz

Məqalənin ən siyasi hissəsi ABŞ siyasət qurucularına ünvanlanmış tövsiyədir. Doran açıq şəkildə yazır ki, Vaşinqton İranın gələcəyini planlaşdırarkən təkcə daxili müxalifətə yox, qonşu dövlətlərin liderlərinə də baxmalıdır. Xüsusilə də bir ada diqqət çəkilir: İlham Əliyev.

Bu, diplomatik nəzakət deyil. Bu, regional güc balansının etirafıdır.

Dəyişiklik səs-küylə yox, xəritə ilə gəlir

Bu proses nə Qərbin xeyirxahlığıdır, nə də demokratiya romantikası. Bu, soyuq güc hesabıdır. ABŞ İranı dəyişmək üçün şüar demir, xəritəyə baxır.

Güney Azərbaycan məsələsinin yenidən beynəlxalq müzakirə müstəvisinə daxil olması da bunun göstəricisidir. Bu, sabah müstəqillik demək deyil. Amma bu o deməkdir ki, xaos zamanı bu bölgə artıq “kor zona” sayılmır.

İranın gələcəyi təkcə Tehranla müəyyənləşmir. Və bu, region üçün yeni mərhələnin başladığını göstərir.

Güney Azərbaycan məsələsinə Qərbin xüsusi diqqət göstərəcəyi barədə mən dəfələrlə yazmışdım. Əslində bu diqqət həmişə mövcud olub. Çünki Güney Azərbaycan o qədər geniş miqyaslı bir gücdür ki, bunu nəzərə almamaq sadəcə mümkün deyil. Michael Doran öz yazısı ilə bu həqiqəti etiraf etdi və açıq şəkildə dilə gətirdi. Bu baxımdan bu məqalə xüsusi önəm daşıyır. Əminliklə demək olar ki, ABŞ-ın İran siyasətində bundan sonra Güney Azərbaycan faktoru daha qabarıq şəkil alacaq. Eyni zamanda müəllifin Güney Azərbaycan məsələsi ilə bağlı İlham Əliyevin xüsusi statusda olduğunu da vurğulaması təsadüfi deyil. Yəni bəri başdan bəllidir ki, Amerikanın öz müttəfiqləri ilə bərabər quracağı İran masasında Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev də yer alacaq. Artıq bu yanaşma “olmazsa, olmaz” hökmündədir…
Mətnin orijinalı 

Elbəyi Həsənli, Sürix