İraqda ikili idarəetmə və İranın Nuri əl Maliki planı

Hazırda İraq faktiki olaraq iki siyasi mərkəzdən idarə olunur. Bir tərəfdə Bağdadda formalaşan mərkəzi hökumət və onun ətrafında cəmlənən siyasi qüvvələr, digər tərəfdə isə əsasən Kürdüstan bölgəsində öz təsir imkanlarını qoruyan paralel idarəetmə strukturları mövcuddur.

Bu iki mərkəz arasında səlahiyyət bölgüsü formal olaraq müəyyən edilsə də, real siyasətdə güc balansı daim dəyişir və hökumət namizədləri də məhz bu mürəkkəb mühitdə ön plana çıxır.

Bu kontekstdə İraqın 2006-2014-cü illərdə baş naziri olmuş Nuri əl Malikinin yenidən siyasi səhnədə görünməsi xüsusi diqqət çəkir. Onun mümkün dönüşü təkcə Bağdad daxilində deyil, həm də regional səviyyədə ciddi hesablamalara səbəb olub. Xüsusilə İran bu prosesi diqqətlə izləyir və Malikinin geri qayıtmasını öz təsir imkanları baxımından mühüm fürsət kimi qiymətləndirir.

Son illər İranın Yaxın Şərqdə əvvəlki gücünü itirdiyi barədə fikirlər geniş yayılıb. Suriyada zəifləyən mövqelər, beynəlxalq təzyiqlər və regional bloklaşmalar Tehranın manevr imkanlarını məhdudlaşdırıb. Bu baxımdan İraqda özünə yaxın və idarə oluna bilən siyasi fiqurun güclənməsi İran üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.

Nuri əl Maliki İran üçün yad fiqur deyil. O, İraqın şiə siyasi mühitində müəyyən sosial dayaqlara malikdir və müxtəlif qrupları bir mərkəz ətrafında toplamaq bacarığı ilə tanınır. Bu xüsusiyyət İran üçün xüsusilə vacibdir. Çünki Tehran İraqda siyasi parçalanmanın dərinləşməsinin öz maraqlarına zidd olduğunu anlayır.

Malikinin siyasi kimliyi onu sərt ideoloji liderlərdən fərqləndirir. O, keçmişdə həm İranla, həm də ABŞ ilə işləməyi bacaran praqmatik siyasətçi kimi tanınıb. İran hesab edir ki, bu praqmatizm Malikini Vaşinqtonun təsirinə qarşı siyasi müqavimət göstərə biləcək effektiv fiqura çevirir. Tehranın gözləntisi odur ki, Maliki ətrafında formalaşacaq güc mərkəzi ABŞ hərbi mövcudluğunun zəiflədilməsinə siyasi zəmin yarada bilər.

Bu proses Suriyada baş verənlərlə də birbaşa əlaqəlidir. İran Suriyada itirdiyi təsir imkanlarını İraq üzərindən kompensasiya etməyə çalışır. Maliki faktoru da bu strategiyanın əsas dayaqlarından biri kimi görülür. Tehran üçün əsas məqsəd İraqın anti İran cəbhəsinə sürüklənməsinin qarşısını almaqdır.

Eyni zamanda risklər də göz qabağındadır. Malikinin yenidən güclənməsi İraq daxilində məzhəb balansını poza və köhnə gərginlikləri yenidən gündəmə gətirə bilər. Bu isə ölkənin daxili sabitliyini zəiflədərək yeni qarşıdurmalara yol aça bilər. İran qısamüddətli qazanc əldə etsə belə, uzunmüddətli nəticələr nəzarətdən çıxa bilər.

Bağdad, Nəcəf, Kufə və Bəsrədə silahlı qrupların fəallaşması, Suriya ilə sərhəddə təhlükəsizlik tədbirlərinin sərtləşdirilməsi göstərir ki, proses artıq yalnız siyasi səviyyədə getmir. Hərbi və təhlükəsizlik amilləri də getdikcə daha açıq şəkildə ön plana çıxır.

Nəticə etibarilə Nuri əl Malikinin yenidən siyasi mərkəzə qayıtması İran üçün hələ də bölgədə təsir imkanlarının tam tükənmədiyini göstərən mesajdır. Amma bu mesaj eyni zamanda İraq və region üçün yeni risklərin başlanğıcı ola bilər. İraqda iki mərkəzli idarəetmə şəraitində atılan hər addım bölgəni daha mürəkkəb və həssas mərhələyə daşıyır.

Alim Nəsirov