İslamın simvollarından olan təsbehin Hindistandan başlayan tarixçəsi VİDEO

İslam aləmində zikir əşyası sayılan təsbeh ərəb dilində “Sübhanallah” sözünün qısaldılmış forması “subha” kəlməsindən törəyib. Əfqanlar ona tisba, tatarlar isə dispe deyirlər. Lakin ortaq cəhət budur ki, bu sözlərin hamısının tərkibində "s-b-h" hərf birləşməsi mövcuddur və ərəbcə mənası “Allahı mədh etmək”, “tərifləmək” deməkdir. 

Ölkə.Az xəbər verir ki, tarixi mənbələrə görə ən qədim təsbehlərin e.ə. II minillikdə Hindistanda yaranıb. Tədqiqatçılar salnamələrə əsaslanaraq qeyd edir ki, təsbehlər Əməvilər zamanında hərbi əməliyyatların genişlənərək Hindistanı əhatə etməsi və iki sivilizasiyanın qarşılaşaraq bir-birindən təsirlənməsi nəticəsində meydana çıxıb.

Yəni məhz o vaxt təsbehi müsəlmanlar hindli brahmanlardan əxz etmişlər. Brahmanizmdə təsbehin fəlsəfi mənası kainatın dövrü və dünyaya yenidən gəlmə təlimi ilə bağlıdır. Buna görə də brahman təsbehləri digər din mənsublarının təsbehlərindən fərqlənir. Çünki ən qədim təsbeh ənənəsinə mənsub Brahmanizmdə o zamanlar yalnız kahinlər onu gəzdirmək hüququna sahib idi.
Hindistanın fəthindən sonra mədəniyyətlərin qarşılıqlı mübadiləsi və hindlilərin İslamı qəbul etməsi təsbehin islamlaşmasına, yəni müsəlman təsbehlərinin yaranmasına səbəb olmuşdu. Çünki yeni dini qəbul edən hindlilər keçmiş adətlərindən tamamilə üz döndərməmiş, əksinə İslama tərs olmayanları yeni dinə uyğunlaşdırmışlar.
Konkret olaraq İslam mədəniyyətində və ibadətində təsbehin geniş tətbiq edilməsi isə Abbasilər dönəminə aiddir.
Səlcuq türklərinin zamanında (XI əsr) təsbeh təkcə türkdilli xalqlar deyil, Fələstin ərazisindəki qeyri-müsəlman millətlər arasında da yayılmağa başlamışdır. Həmin dövrdə ilk dəfə Şərq xristianları, əsasən, Fələstin, Suriya və Yunanıstan əhalisi təsbehi müsəlmanlardan götürüb öz mədəniyyətlərinə daxil etmişlər. Qərb xristianlarının dini ayin və ibadətlərində də təsbehdən istifadə olunub. Tədqiqatçılar bu məsələdə xaç yürüşlərinin də müəyyən təsirini istisna etmirlər.

Müsəlman təsbehləri 11, 33 və 99 muncuqdan ibarət olur və bu say Allahın 99 adının rəmzi kimi qəbul edilir. 
XI–XII əsr qədim xristian kitab, freska və ikonalarında əllərində təsbeh tutan xristian müqəddəslərinin rəsmlərinə rast gəlmək mümkündür. Tədqiqatçılar bu və digər faktlara istinadla Xristianlıqda təsbehlərin yaranmasını məhz həmin dövrə aid edirlər.

İlk xristian təsbehləri 33 muncuqdan ibarət olmuşdur. Çünki o dövrdə Fələstin xristianlarının arasında bu rəqəm İsa Məsihin bu dünyada 33 il ömür sürməsini xatırlatdığından müqəddəs sayılırmış.
Katoliklər arasında bu əşya xristian müqəddəslərindən sayılan Dominikin "Təsbeh qardaşlığı" təşkilatı yaratmasından sonra daha da məşhurlaşmışdır. Ənənəvi olaraq katoliklər öz sədaqətlərinin əlaməti olaraq təsbehlə dəfn edilirlər.

XI əsrdə Qərb xristianları təsbehi "dua dairəcikləri" adlandırırmışlar. Sonralar isə ona "pater noster", "rozarium" və digər adlar verilmişdir.
Müsəlmanların istifadə etdiyi muncuqların sayı 33, 99, 500, 1000 və 5000 ola bilər. Ümumiyyətlə, 99 muncuqlu təsbehlər məscidlərdə və evlərdə, 500-lük və 1000-lik təsbehlər isə təkkələrdə yerləşir. 500-lük və 100-lük zikir təsbehləri şeyx öləndə onun tabutuna qoyulur. 

Suriyalı ələvilər qırx müqəddəsdən ilhamlanan qırx muncuqdan istifadə edirlər. Ələvi muncuqlarda qırmızı rəng Hz. Əlini, ağ Fatiməni, sarı Həsəni, yaşıl isə Hüseyni təmsil edir.
Təsbehlər adətən minerallar, dəyərli mədənlər, heyvanlardan əldə edilən qabıq, sümük, buynuz növləri və dişlər, dənizdən çıxarılan inci, mərcan və sədəf, bəzi fosillər, sərt və ya qoxulu ağaclar, bəzi bitkilərin çəyirdəkləri və son dövrlərdə isə bir sıra sintetik maddələrdən hazırlanır.
Bu gün müstəsna dəyərə malik bir çox təsbeh istehsal olunsa da, gözəllik və qiymətə gəldikdə ən diqqət çəkənlərdən biri zümrüd, almaz və əmayedən ibarət 17-ci əsr alman təsbehidir. Bu təsbehin Sakson Kral ailəsinə aid edilməsi onu Avropa tarixinin əhəmiyyətli bir parçası edir.

43 sm uzunluğunda, 70 zümrüddən ibarət, içərisinə almazlarla qızıl rondellərlə yerləşdirilmiş təsbeh 2012-ci ildə hərracda 842 500 dollara satılıb.

Dünyanın ən böyük təsbehi isə Livanın paytaxtı Beyrutdadır. Uzunluğu 600 metrə yaxındır və hər biri bir avtomobil ölçüsündə olan 59 böyük beton muncuqdan ibarətdir!

Xristian aləmində əksər möminlər inanırlar ki, yanında təsbeh olması onları təhlükədən və pislikdən qoruyacaq.  Hətta xristianlarda təsbeh duası da var.

Billurə Yunus