İsrail, İran, ABŞ, ərəblər narazıdır: Bu, nə razılaşmadır?

Vaşinqton və Tehran arasında Pakistanın vasitəçiliyi ilə razılaşdırılan son sülh memorandumu regional müharibəni dayandırmaq məqsədi daşısa da, hər iki dövlətin uzunmüddətli strateji mənafelərinə dərindən ziddir. Rəsmi bəyanatların nikbin tonuna baxmayaraq, bu razılaşma köklü böhranları həll etmək iqtidarında deyil.

Tramp Administrasiyasının tələblərinin uğursuzluğu

Fevral ayında hərbi əməliyyatların başlaması zamanı ABŞ Prezidenti Donald Trampın bəyan etdiyi maksimalist tələblərin — xüsusilə İrandakı mövcud rejimin tam kapitulyasiyası, Tehranın regional proksi şəbəkələrinin tamamilə sıradan çıxarılması və raket proqramının ləğvi kimi əsas hədəflərin heç birinə nail olunmayıb. Bu memorandum Ağ Evin hərbi təzyiq strategiyasının Tehranın müqaviməti qarşısında iflasa uğraması və ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki rıçaqlarının zəifləməsi kimi xarakterizə olunur.

Yarıməsrlik ixtilafların dərinliyi

İran İslam İnqilabından bəri təxminən 50 ildir davam edən struktur ixtilaflarını 60 günlük nüvə danışıqları pəncərəsi təyin edən müvəqqəti bir sənədlə tənzimləmək qeyri-mümkündür. Tərəflər arasında ideoloji qarşıdurma, regional nüfuz uğrunda mübarizə və qarşılıqlı etimadsızlıq sadəcə Hörmüz boğazının açılması və sanksiyaların qismən yumşaldılması ilə ortadan qaldırıla bilməz. Bu səbəbdən razılaşma yekun sülhə aparan sənəd yox, sadəcə “taktiki fasilə” təsiri bağışlayır.

İsrail faktoru və həll olunmamış problemlər

Təl-Əviv İranın nüvə və raket potensialını saxlayan ABŞ-İran atəşkəsinin regional təhlükəsizlik tələblərini təmin etmədiyi qənaətindədir. İsrailin dövlət mövcudluğuna ekzistensial təhdid hesab etdiyi Tehranın nüvə proqramına qarşı müttəfiqindən asılı olmayaraq preventiv hərbi zərbələr endirmə ehtimalı yüksək olduğundan, kövrək atəşkəsin hər an pozulma riski qalmaqdadır.

Qonşu dövlətlərin narahatlığı

Saziş həm regional, həm də daxili müstəvidə ciddi reaksiyalarla qarşılanıb.

Fars körfəzinin ərəb dövlətləri ABŞ-ın öz hərbi varlığını geri çəkməsi və sanksiyaları yumşaltması qarşısında təhlükəsizlik arxitekturalarını yenidən nəzərdən keçirmək məcburiyyətində qalıblar. Güclənən bir İran qonşu paytaxtlarda təhdid alğısını artırır.

İranın daxili narazılığı

Tehran daxilində xüsusilə mühafizəkar müxalifət və parlament üzvləri hökuməti ABŞ qarşısında "həddindən artıq güzəştə getməkdə" ittiham edərək daxili siyasi gərginliyi alovlandırırlar.

Bu razılaşma hər iki tərəf üçün strateji bir qələbə deyil, sadəcə iqtisadi və siyasi təzyiqlərdən yayınmaq üçün atılmış müvəqqəti və ziddiyyətli bir addımdır. Köklü problemlər və tərəfdaşların maraqları nəzərə alınmadığı müddətcə bu kompromis regiona dayanıqlı sülh gətirməyəcəkdir, əksinə, regionun yaxın gələcəyində bir çox gərginliyə zəmin yaradacaq.