“James Webb” qara dəliyin ətrafını indiyədək mümkün olmayan dəqiqliklə görüntüləyib

“James Webb” kosmik teleskopu (JWST) ilk dəfə olaraq spiral qalaktika Circinusun mərkəzində yerləşən fövqəlkütləvi qara dəliyin ətrafını indiyədək mümkün olmayan dəqiqliklə görüntüləyib.
Yeniavaz.com xəbər verir ki, Yer kürəsindən təxminən 14 milyon işıq ili uzaqlıqda yerləşən qalaktika ilə bağlı nəticələri NASA 13 yanvar 2026-cı il tarixində açıqlayıb.
Yeni infraqırmızı görüntülərdə qalaktikanın mərkəzində parlaq bir sahə aydın görünür. Uzun illər alimlər bu parıltının əsasən qara dəlikdən çıxan güclü küləklər və maddə axınları ilə yarandığını düşünürdülər. Lakin JWST-nin təqdim etdiyi məlumatlar bu təsəvvürü dəyişir.
Araşdırmaya görə, infraqırmızı şüalanmanın 87 faizi qara dəliyi “qidalandıran” sıx, yastı qaz-toz diskindən gəlir. Bu disk hadisələr üfüqünü əhatə edən və “tor” adlanan tozlu strukturun daxili hissəsidir. Şəkildə görünən tünd sahələr torun xarici toz halqasını, şimal hissədəki zəif qövs isə (“North Arc”) qara dəliyin aktivliyi nəticəsində yaranan isti toz axınının yeganə izini göstərir. Bu axının payına ümumi şüalanmanın 1 faizindən azı düşür. Qalan 12 faiz isə mərkəzdən daha uzaqda yerləşən, qara dəliyin radiasiyası və zəif radiojetlə qızdırılan tozdan qaynaqlanır.
Bu qədər yüksək dəqiqlik necə əldə edilib?
Tədqiqat qrupu Cənubi Karolina Universitetindən Enrike Lopes-Rodrigesin rəhbərliyi ilə JWST-nin xüsusi müşahidə rejimindən – yeddi altıbucaqlı dəlikdən ibarət yüksək kontrastlı koronoqrafdan istifadə edib. Bu texnika interferensiya nümunələri yaradaraq mərkəzi mənbənin işığını ayırmağa və xırda detalları görməyə imkan verir.
“Space Telescope Science Institute”dan Jülyen Jirar bildirib ki, bu, JWST-nin yüksək kontrastlı rejiminin ilk dəfə qalaktikadan kənar bir obyekt üçün tətbiqidir. Meksikanın Milli Avtonom Universitetindən Xoel Sançes-Bermudes isə qeyd edib ki, görüntülərin kəskinliyi əvvəlki müşahidələrlə müqayisədə iki dəfə artıb: “Sanki 6,5 metrlik teleskopla deyil, 13 metrlik kosmik teleskopla baxırıq”.
Niyə bu kəşf vacibdir?
Qara dəliklərin maddəni necə udması qalaktikaların təkamülü ilə birbaşa bağlıdır. Aktiv qara dəliklər böyük enerji buraxaraq ulduz yaranmasını ya boğa, ya da stimullaşdıra bilər və bununla qalaktikanın strukturunu formalaşdırır. İndiyədək infraqırmızı şüalanmanın əsas mənbəyi kimi küləklər və axınlar qəbul edilirdi. Lakin əvvəlki teleskoplar akresiya diski, tor və küləklərdən gələn işığı ayırd edə bilmirdi – hamısı bir ümumi parlaqlıq kimi görünürdü.
JWST bu komponentləri ilk dəfə aydın şəkildə ayırmağa nail olub. Alimlərin fikrincə, nəticələrin təsdiqi üçün daha geniş statistik nümunə - onlarla qara dəliyin öyrənilməsi lazımdır.
“James Webb” teleskopunun müşahidələri göstərir ki, aktiv qalaktikalarda infraqırmızı şüalanmanın əsas mənbəyi qara dəlikdən çıxan küləklər deyil, onu qidalandıran sıx tozlu diskdir. Circinus qalaktikasında işığın 87 faizi daxili torusdan, 1 faizdən azı isə maddə axınlarından gəlir. Bu nəticə qara dəliklərin böyüməsi və qalaktikaların təkamülü haqqında onilliklərdir mövcud olan modellərə yenidən baxılmasını tələb edir.