Kainatın qara dəliyi ilə bağlı YENİ KƏŞF

Alimlər James Webb kosmik teleskopunun köməyi ilə kainatın yaranış dövründə mövcud olmuş bir superkütləli qara dəlik aşkar ediblər.

Lent.az xarici KİV-ə istinadən xəbər verir ki, bu qara dəlik, hazırkı modellərə əsasən belə obyektlərin yaranması üçün şəraitin olmadığı bir dövrdə, materiyanı udan bu cür nəhəng strukturların necə formalaşdığını anlamağa imkan verir. Astronomlar indiyədək kainatda təsdiqlənmiş ən erkən və deməli, ən uzaqda yerləşən superkütləli qara dəliyi aşkar ediblər. O, CAPERS-LRD-z9 adlı qalaktikanın mərkəzində yerləşir və Böyük partlayışdan cəmi 500 milyon il sonra mövcud olub. Bu qara dəliyin kütləsi Günəşin kütləsindən 300 milyon dəfə çoxdur. Bu qara dəliyin öyrənilməsi, indiki modellərə əsasən yaranmaları mümkün sayılmayan bir dövrdə bu kosmik nəhənglərin necə formalaşdığını başa düşməyə kömək edəcək. Əvvəllər alimlər kainatda ən erkən və ən uzaqda yerləşən qara dəlik statusuna iddialı bir neçə namizəd obyekt aşkar etmişdilər. Lakin onların heç biri dəqiq şəkildə təsdiqlənməmişdi.

Eyni zamanda, CAPERS-LRD-z9 qalaktikasındakı bu superkütləli qara dəlik, kainatda indiyədək aşkar edilmiş və təsdiqlənmiş ən erkən və uzaq materiya uducu obyekt kimi qəbul olunub. James Webb kosmik teleskopunun köməyi ilə astronomlar əvvəlcə parlaq bir işıq mənbəyi aşkar ediblər və bu mənbənin sonradan "Kiçik qırmızı nöqtələr" kimi tanınan yeni sinif qalaktikaların bir hissəsi olduğu məlum olub. Bu qalaktikalar yalnız kainatın ilk 1.5 milyard ili ərzində mövcud olublar. Onlar çox kompakt, çox parlaq və qırmızı rənglidirlər. Bu tip qalaktikalar çox yaxın keçmişdə ilk dəfə aşkar edilib və astronomlar hələ də onların necə yarandıqlarını və nə olduqlarını anlamağa çalışırlar. CAPERS-LRD-z9 qalaktikasının öyrənilməsi astronomlara bu sahədə kömək edə bilər. Bu qalaktikanın tədqiqi sübut edir ki, “Kiçik qırmızı nöqtələr”in gözlənilmədən yüksək parlaqlığının səbəbi onların mərkəzində yerləşən superkütləli qara dəliklərdir.

Adətən qalaktikanın çox parlaq olması orada çox sayda ulduzun mövcudluğuna işarə edir. Lakin "Kiçik qırmızı nöqtələr"in mövcud olduğu dövrdə bu qədər ulduzun yaranması mümkün deyildi. Əslində, qara dəliklər özləri işıq saçmırlar. Daha dəqiq desək, işıq və enerji qara dəliyi əhatə edən materiyadan qaynaqlanır - bu materiya qara dəlik onu udmazdan əvvəl sıxılır və qızır, nəticədə isə parlaq şəkildə şüalanır. CAPERS-LRD-z9 qalaktikası həmçinin “Kiçik qırmızı nöqtələr”in niyə aydın şəkildə qırmızı rəngdə göründüyünü izah etməyə kömək edir. Ehtimal olunur ki, bu, qara dəliyi əhatə edən qaz buludları ilə əlaqədardır - bu buludlar işığı təhrif edir və nəticədə o, elektromaqnit spektrinin qırmızı hissəsinə sürüşür. Ən uzaq qara dəliyin kütləsi Günəşin kütləsindən 300 milyon dəfə çoxdur. Bu halda, qara dəliyin kütləsi CAPERS-LRD-z9 qalaktikasındakı bütün ulduzların ümumi kütləsinin təxminən 50%-nə bərabərdir.

Kainatın daha sonrakı dövrlərində müşahidə olunan superkütləli qara dəliklərin kütləsi isə bu göstəricidən xeyli aşağı olur - adətən, qalaktikadakı bütün ulduzların kütləsinin cəmi bir neçə faizinə bərabərdir. Bu qədər böyük kütləyə malik bir qara dəlik astronomlara erkən kainatda materiya uducularının (yəni qara dəliklərin) necə yarandıqlarını və təkamül etdiklərini anlamağa imkan verir. Məsələ ondadır ki, kainatın daha sonrakı dövrlərində mövcud olmuş superkütləli qara dəliklərin böyüməsi və kütlələrinin artması üçün vaxt və müxtəlif imkanlar mövcud olub. Lakin Böyük partlayışdan sonrakı ilk bir neçə 100 milyon il ərzində mövcud olmuş qara dəliklərin nə bu qədər vaxtı, nə də bu cür imkanları olub. Tədqiqatın müəllifləri hesab edirlər ki, ən erkən qara dəliklər düşündüyümüzdən qat-qat sürətlə böyüyüblər. Digər ehtimala görə isə onlar yaranan andan etibarən artıq nəhəng kütləyə malik olublar - lakin bu versiya mövcud nəzəri modellərlə ziddiyyət təşkil edir.