Kişilərin “ikinci ürəyi”ndə yaranan ciddi problemlər Risklər çoxdur, amma...

“45-50 yaşdan sonra hər bir kişi ildə 1 dəfə qanda PSA səviyyəsini yoxlatmalıdır ki…” – Onkoloq prostat xərçəngindən qorunmağın yollarını açıqlayıb

Tibb üzrə fəlsəfə doktoru, onkouroloq Teymur Musayev AYNA.AZ-a müsahibə verib. Həkim prostat vəzi problemləri və onların aradan qaldırılması yolunu izah edib. Beləliklə:

- Son zamanlar dünyada xərcəng xəstəliyinin, xüsusən də kişilərdə prostat xərçənginin sürətlə yayıldığı söylənilir. Prostat xərçəngi nədir və niyə yayılır?

- Prostat vəzi kişilərin daxili cinsiyyət orqanıdır və orqanizimdə böyük rol oynadığı üçün adətən kişinin “ikinci ürəyi” adlanır. Prostat vəzinin xərçəngi (karsinoma) kişilərdə ən çox rast qələn bədxassəli şişlərdəndir – prostat vəzinin hüceyrələrindən inkişaf edən bədxassəli bir şişdir. Prostat vəzin bədxassəli şişləri inkişafı nisbətən yavaş olur və illər ərzində kiçik ölçüdə qala bilər. Və kliniki əhəmiyyəti olmadan inkişaf edə bilər. Amma şübhəsiz ki bu şişlər çox təhlükəlidir və digər xərçəng növləri kimi metastazlar əmələ gətirə bilər, yayıla bilər. Təəssüf ki, son on illiklərdə bu şiş daha çox yayılmaqdadır və artmaqdadır. 35 yaşdan sonra 10 min nəfər kişidən 1-də prostat vəzi xərçəngi baş verə bilər. Yaşla xəstələnmə riski yüz dəfələrlə artır. 60 yaşdan yuxarı kişilər arasında hər yüz nəfərdən biri artıq xəstədir. 75 yaşdan sonra səkkiz kişidən birində prostat xərçəngi aşkar edilir. Bu səbəbdən 50 yaşdan yuxarı kişilərin sağlamlığına xüsusi diqqət yetirmələri vacibdir.⠀

Onu da qeyd edim ki, prostat xərçəngi ilə xəstələnmə coğrafi bölgədən asılı olaraq dəyişir. Avstraliya, Yeni Zelandiya, Şimali Amerika, Qərbi və Şərqi Avropada ən yüksək göstəricilər müşahidə edilir. Bu, əsasən yaşlı bir populyasiya ilə əlaqədardır. Şərqdə, Cənubi və Orta Asiyada prostat xərçəngi tezliyi daha azdır, lakin son zamanlarda bu regionlarda da artım qeyd olunur.

- Prostat vəzi xərçənginin yaranmasının səbəbləri və şərtləri hansılardır?

- Prostat xərçənginin yayılması bir neçə sindromla əlaqəli olur.

Metabolik sindrom. Sindromun fərdi komponentləri arasında arterial hipertoniya (p = 0.035) və piylənmə (bel dairəsi> 102 sm) (p = 0.007) var. Bu faktorlar prostat xərçəngi riskinin statistik cəhətdən əhəmiyyətli bir artması ilə əlaqələndirilir.

Şəkərli diabet. Populyasiya səviyyəsində şəkərli diabetə görə metformini qəbul edən kişilərdə (lakin digər oral hipoqlikemik dərmanlar deyil) prostat xərçəngi inkişaf etdirməmiş kişilərə nisbətən daha az olur. Piylənmə. Aparılmış multifaktorlu “REDUCE” adlanan ən böyük elmi tədqiqatı göstərib ki, piylənmə aşağı dərəcədə bədxassəli prostat xərçəngi riski ilə əlaqələndirilir, lakin (!) piylənməsi olan kişilərdə qeydə alınan prostat xərçəngi formalara daha aqressiv olur. Bu təsir əsasən yüksək bədən kütləsi indeksini təyin edən ətraf mühit amillərinə bağlıdır.

- Bəs bu xəstəliyin yaranması ilə qəbul etdiyimiz qida və mayelər arasında hansısa əlaqə varmı? 

- Sözsüz ki, var. Məsələn, insan üçün nə qədər qəribə səslənsə də, yüksək dozada spirtli içki qəbulu və əksinə - alkoqoldan tamamilə imtina etmək prostat xərçəngi riskinin və prostat xərçəngindən ölüm riskini artırır.

Son illərdə süd məhsullarında olan bəzi proteinlər və prostat vəzi xərçəngi riski arasında əhəmiyyətsiz bir əlaqə tapılıb, lakin statistik olaraq təsdiqlənməyib. İnkar olunmur ki qızardılmış qidaların qəbulu ilə prostat xərçəngi riski arasında bir əlaqə var. Bu araşdırmalar davam edir.

Bundan əlavə, D vitamininin aşağı və ya yüksək konsentrasiyası (D vitamin disbalansı), prostat xərçəngi əmələ gəlmə riskini artırır və buna bağlı olan xərçənglərdə daha aqressiv olur.

- Bəs qidalanmadan başqa hansı risk faktorları var?

- Bu xəstələyin yaranmasında digər risk faktorları müəyyən qədər rol oynayır. Məsələn, saç tökülmə (allopesiya); anamnezində zöhrəvi xəstəliklər (Gonorrhea); peşə təhlükələri – gecə növbələrində işləmək (hər hansı bir peşə) və pilotlarda; siqaret çəkmə prostat xərçəngindən ölüm riskini artırır.

Bunlarla yanaşı, stress və yanaşı xroniki xəstəliklər nəticəsində yaranan bədənin müdafiəsinin azalması; irsiyyət faktoru - şiş inkişafına səbəb olan xüsusi genlər BRCA 1 və BRCA2 müəyyən edilib. Tutaq ki, atada olan xərçəng oğulda xəstəlik riskini 2-3 qat artırır. Həmçinin virus infeksiyası: XMRV (retrovirus), herpes tip 2, sitomeqalovirusun mövcudluğu da prostat xərçəngi risklərini artırır.

Bu sahədə bir sıra maraqlı faktlar aşkar edilib. Aparılan tədqiqatlara əsasən kişilərdə prostat xərçəngi ilə aşağıda qeyd olunanlarla əlaqə təsdiq olunmayıb:

Omega-3 yağ turşularının qəbulu ilə; Ət və ət məhsularının istifadəsi ilə; Selen tərkibli preparatların və E vitaminin qəbulu ilə; Hipohonadizm olan kişilərdə testosteron preparatlarının istifadəsi ilə.

- Prostat vəzinin xərçəngi riskini necə azalda bilərik?

- Aparıcı mütəxəsislərin fikirlərinə görə aşağıdakı hallarda risklər azalır:

Ultrabənovşəyi şuaların təsiri; Sirkumsiziya (sünnət) Mütəmadi cinsi əlaqə (ayda 21 dəfədən artıq cinsi əlaqadə olan kişilərdə prostat xərçəngi riski, ayda 4 -7 dəfə cinsi əlaqəsi olan kişilərlə müqaisədə 20 faiz azalır);

- Bəs prostat vəzi xərçənginin əlamətləri hansılardır? Onları bilmək oxucularımız üçün maraqlı olardı ki, insanlar ən azı bu xəstəliyin onlarda mövcud olub-olmadığını ilkin mərhələdə müəyyənləşdirə bilsinlər...

- Təəssüf ki erkən mərhələlərdə şiş özünü gizli aparır və heç bir simptom yaratmır. Yalnız qanda prostat spesifik antigen (PSA) səviyyəsinin artması ilə biruzə verə bilər. Bir qayda olaraq, prostat vəzi xərçəngi olan xəstələrdə prostat adenoması ilə əlaqədar olan şikayətlər olur:

Sidik təziqinin azalması Sidik ifrazının çətinləşməsi Sidik ifrazından sonra qalıq sidiyin hissi Tez-tez sidiyə qetmə Sidik qaçırmaları və s.

- Prostat vəzi xərçənginin effektiv müalicəsi varmı və necə aparılır?

- Prostat vəzi xərçənginin uğurlu müalicəsi xəstəliyin vaxtında, erkən mərhələdə aşkarlanmasından asılıdır. Bu gün, şişlərin bədləşmə və yerli yayılma dərəcəsindən asılı olmayaraq, PSA səviyəsinin yüksək olmasına baxmıyaraq (T2-T3) cərrahi müalicə (radikal prostatektomiya) ən effektiv müalicə üsuludur. Bu əməliyyatlar həm açıq, həm laparoskopik, həmi də robotik üsullarla icra olunur. Prostat vəzi xərçənginin yayılmış formalarında hormonal müalicədən, kimyaterapiyadan, tarqet müalicədən və ən müasir müalicə üsulu olan radionukleid terapiyadan istifadə olunur.

Sonda qeyd etmək lazımdır ki, hər bir kişi 45-50 yaşdan sonra ildə 1 dəfə qanda PSA səviyyəsini yoxlatmalı və sidik ifrazı ilə bağlı şikayyətləri olduğu halda mütləq şəkildə uroloqa müraciət etməlidir.