Kütləvi özünü müalicə: pasiyent davranışı və sistem problemlərinin analizi ARAŞDIRMA

Azərbaycanda özünü müalicə artıq fərdi seçim və ya nadir hal deyil, geniş kütlələri əhatə edən sabit davranış modelinə çevrilib. Həkimə müraciət etmədən dərman qəbulu, müalicə kurslarının yarımçıq saxlanması, diaqnozların qeyri-peşəkar mənbələrə əsasən müəyyən edilməsi cəmiyyətin müxtəlif yaş və sosial qruplarında müşahidə olunur. Bu vəziyyət səhiyyə sisteminin yalnız tibbi deyil, institusional funksiyalarının da dəyərləndirilməsini zəruri edir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Sistemli müraciət azalması və alternativ yolların seçilməsi
Rəsmi statistikada ambulator müraciətlərin çoxluğu göstərilsə də, real praktikada vətəndaşların əhəmiyyətli hissəsi yalnız vəziyyət ağırlaşdıqdan sonra dövlət tibb müəssisələrinə üz tutur. İlkin simptomlar mərhələsində isə üstünlük qeyri-rəsmi kanallara verilir. Bunun əsas səbəbləri arasında:
1. qəbul vaxtlarının gecikməsi,
2. tibbi xidmətin standartlaşdırılmış və fərdiləşdirilməmiş formada təqdim olunması,
3. pasiyentlə kommunikasiya çatışmazlığı xüsusilə ön plana çıxır.
Bu amillər səhiyyə xidmətinə inamın tədricən azalmasına və özünü müalicənin “normal” davranış kimi qəbul olunmasına gətirib çıxarır.

Dövlət tibb müəssisələrində yük və keyfiyyət balansı
TƏBİB-in tabeliyində olan tibb müəssisələrində həkim başına düşən pasiyent sayı bir çox hallarda optimal göstəricilərdən yüksəkdir. Bu, müayinələrin orta müddətinin qısalmasına, xəstə ilə ətraflı söhbət imkanının azalmasına və müalicə qərarlarının formal xarakter almasına səbəb olur. Pasiyent üçün bu, sistemin onu dinləmədiyi və fərdi yanaşma göstərmədiyi təəssüratını yaradır.
Nəticədə insanlar xəstəxananı müalicə yeri yox, mürəkkəb prosedur məkanı kimi görməyə başlayır.

Aptek sektorunun genişlənən funksiyası
Özünü müalicənin kütləviləşməsində aptek sektorunun rolu ayrıca diqqət tələb edir. Apteklər faktiki olaraq:
1. ilkin diaqnoz mənbəyinə,
2. müalicə təyinatçısına,
3. bəzən isə alternativ səhiyyə kanalına çevrilib.
Resept rejiminin zəif icrası nəticəsində antibiotiklər, güclü təsirə malik dərmanlar və uzunmüddətli istifadəsi riskli olan preparatlar geniş dövriyyədə qalır. Bu isə dərman istifadəsi mədəniyyətinin pozulmasına və səhiyyə risklərinin artmasına səbəb olur.

Antibiotik davamlılığı və uzunmüddətli təhlükə
Antibiotiklərin nəzarətsiz istifadəsi artıq yalnız fərdi sağlamlıq problemi deyil, ictimai səhiyyə təhlükəsi kimi qiymətləndirilir. Mütəxəssislərin müşahidələrinə görə, antibiotik qəbul edən pasiyentlərin böyük hissəsi:
1. dozanı düzgün saxlamır,
2. müalicəni yarımçıq dayandırır,
3. eyni dərmanı təkrar-təkrar istifadə edir.
Bu yanaşma bakteriyaların dərmanlara davamlılığını artırır və gələcəkdə daha mürəkkəb, daha bahalı müalicələrə ehtiyac yaradır.

Gec diaqnozlar və səhiyyə xərclərinin artması
Özünü müalicənin geniş yayılması birbaşa gec diaqnozların sayının artmasına səbəb olur. İlkin mərhələdə aşkarlanmadığı üçün: kardioloji, endokrin, mədə-bağırsaq xəstəlikləri xroniki mərhələyə keçir.
Bu isə həm pasiyent üçün, həm də dövlət üçün əlavə maliyyə yükü yaradır. Müalicənin gecikməsi xəstəliklərin əmək qabiliyyətinə təsirini artırır və sosial xərclərin yüksəlməsinə səbəb olur.

Statistik tendensiyaların ümumi mənzərəsi
Mövcud sosial araşdırmalar və sahə məlumatlarının ümumiləşdirilmiş nəticələrinə əsasən:
1. şəhər əhalisinin 55–65 faizi ilkin simptomlarda həkimə müraciət etmir;
2. əhalinin təxminən yarısı dərmanı reseptsiz qəbul edir;
3. xroniki xəstələrin 30–35 faizi müalicəni həkimlə məsləhətləşmədən dəyişir;
4. gənclər arasında özünü müalicə davranışı yaşlı nəsillə müqayisədə daha aktivdir.
Bu göstəricilər artıq fərdi seçimdən çox, davranış modelinin formalaşdığını göstərir.

Maarifləndirmə strategiyalarının məhdud təsiri
Səhiyyə sahəsində maarifləndirmə tədbirləri aparılsa da, onların davranış dəyişikliklərinə təsiri məhduddur. Kampaniyalar daha çox məlumat ötürməyə fokuslanır, lakin: real həyat nümunələri, pasiyent təcrübələri, səhvlərin nəticələri yetərincə əks olunmur.
Bu səbəbdən mesajlar informativ olsa da, inandırıcı təsir gücü zəif qalır.

İdarəetmə və ictimai etibar əlaqəsi
Özünü müalicənin yayılması səhiyyə idarəçiliyində etibar probleminin göstəricisidir. Etibarın zəiflədiyi mühitdə insanlar sistemdən uzaqlaşır və alternativ yollar axtarır. Bu isə səhiyyə sahəsində institusional islahatların yalnız struktur deyil, münasibət və kommunikasiya səviyyəsində də aparılmasını zəruri edir.

Ümumi nəticə...
Azərbaycanda özünü müalicənin kütləviləşməsi səhiyyə sistemində uzun müddət formalaşan struktur boşluqların nəticəsidir. Bu proses:
1. tibbi xidmətlərin real əlçatanlığı,
2. dərman dövriyyəsinə nəzarət,
3. pasiyentlə ünsiyyət keyfiyyəti ilə birbaşa bağlıdır.
Özünü müalicə artdıqca bu, cəmiyyətin səhiyyə sisteminə verdiyi səssiz reaksiyaya çevrilir. Davamlı və effektiv səhiyyə yalnız xidmət göstərməklə deyil, həmin xidmətə inam yaratmaqla mümkündür.