Liberal dünya nizamının sonu

Saxta dəyərlərin dəfn olunduğu tarixi dönüş ili

2025-ci il sona çatdı. Uzun illər “qaydalara əsaslanan dünya düzəni” adı altında bəşəriyyətə satılan ideoloji konstruksiya 2025-ci ilin sonunda öz ağırlığı altında çökdü, toz-duman içində dağıldı və geriyə yalnız dağıntılar, boş şüarlar və aldanmış xalqlar qoydu. Bu nizamın sonu qəfil baş vermədi. O, illərlə çürüdü, içəridən çatlaya-çatlaya irəlilədi, riyakarlıqla suvarıldı, ikiüzlü siyasətlə bəsləndi. Amma 2025-ci il onu gizlətməyə artıq imkan vermədi. Maskalar yırtıldı, dekorasiyalar yıxıldı, səhnənin ortasında hakimiyyət, güc və qorxu açıq şəkildə öz adları ilə çağırıldı.

Qaydalar? Hansı qaydalar?

Liberal dünya nizamının əsas iddiası qaydalar idi. Amma bu qaydalar heç vaxt hamı üçün eyni olmayıb. Onlar güclülər üçün çevik, zəiflər üçün daşdan ağır olub. Beynəlxalq hüquq yalnız kimin üçünsə əlverişli olanda xatırlanıb, əks halda ayaqlar altına atılıb. İnsan hüquqları yalnız siyasi alət kimi işə yarayanda müqəddəsləşdirilib, faydasız olanda isə susdurulub. 2025-ci ildə isə artıq heç kim bu oyunu davam etdirmək istəmədi. Qaydaların özü ifşa olundu. Onların “ümumbəşəri” yox, seçici, “ədalətli” yox, hegemon, “sabitlik yaradan” yox, xaos istehsal edən mexanizm olduğu açıqlandı. Liberal nizamın dili ilə desək, sistem öz legitimliyini itirdi.

Liberal imperiyanı məhv edən onun öz memarları oldu

Tarixin ironiyası ondadır ki, liberal dünya nizamını dağıdanlar onun düşmənləri deyil, onun yaradıcıları və qoruyucuları oldu. ABŞ - bu sistemin əsas memarı, ideoloji ixracatçısı və silahlı keşikçisi 2025-ci ildə faktiki olaraq bu nizamdan imtina etdi, daha doğrusu, onu açıq-aşkar parçalamağa başladı. Bu, bir üsyan deyildi. Bu, yorulmuş imperiyanın soyuq hesablaması idi. ABŞ anladı ki, “hamıya demokratiya”, “hamıya təhlükəsizlik”, “hamıya qayda” modeli artıq özünə baha başa gəlir. Bu yükdən xilas olmağın ən asan yolu qaydaların özünü aradan qaldırmaqdır. Beləliklə, liberal imperiya öz övladını boğaraq tarix səhnəsindən çəkilməyə başladı. “Mən səni yaratdım, mən də məhv edərəm” prinsipi 2025-ci ilin əsas geosiyasi düsturuna çevrildi.

İnstitutlar çökdü, liderlər taxta çıxdı

Liberal nizam institutlara əsaslanırdı - beynəlxalq təşkilatlar, kollektiv mexanizmlər, prosedurlar, konsensuslar... 2025-ci ildə isə bu institutlar bir-birinin ardınca boş qabığa çevrildi. Onların yerini şəxsiyyətlər, instinktlər, impulslar və şəxsi ambisiyalar tutdu. Artıq qərarları komitələr yox, liderlərin əhvalı, psixoloji portreti, eqo səviyyəsi müəyyən edir. Diplomatiya yerini təhdidə, hüquq yerini güc nümayişinə, strategiya yerini improvizasiyaya verdi. Dünya siyasəti intellektual debat meydanından çıxıb emosional döyüş arenasına çevrildi. Bu isə o deməkdir ki, sabahkı dünya daha təhlükəli, daha qeyri-proqnozlaşdırılan və daha qəddar olacaq.

2025-ci il keçid ili olmadı, post-liberal dövrün rəsmi başlanğıcı oldu. Bu dövrdə artıq heç kim “dünya necə olmalıdır” sualını vermir. Hamı yalnız bir şeyi düşünür: “Mən bu xaosda necə sağ qalım?” Əməkdaşlıq yerini rəqabətə, inteqrasiya yerini fraqmentasiyaya, universal dəyərlər yerini sərt milli maraqlara verdi. Hər kəs öz qalasını tikir, öz divarını ucaldır, öz silahını itiləyir. Ən qorxulusu isə budur: bu yeni dövr hələ öz qaydalarını belə yazmayıb. Biz qaydasızlığın içində yaşayırıq. Qaydasızlıq isə tarixən ən qanlı, ən amansız mərhələlərin başlanğıcı olub.

Köhnə dünya öldü, yenisi hələ doğulmayıb

2025-ci il bir həqiqəti bütün çılpaqlığı ilə göstərdi: köhnə dünya artıq yoxdur, yeni dünya isə hələ formalaşmayıb. Bu boşluq isə təhlükəlidir. Çünki tarix bizə öyrədib ki, belə boşluqlar adətən müharibə, dağıntı və kütləvi sarsıntılarla doldurulur. Liberal dünya nizamı özünü “tarixin sonu” elan etmişdi. Amma tarix onu yalançı çıxardı. Tarix heç vaxt bitmir. Sadəcə, bəzən hesab soruşur. 2026-cı il məhz bu hesabın açıldığı ildir.

Qərbin və Avropanın ikiüzlülüyü: qayda yalnız zəiflər üçündür

Azərbaycan oxucusu üçün bu mənzərə yad deyil. Biz “beynəlxalq hüquq”, “ərazi bütövlüyü”, “status-kvo dəyişməzdir” kimi şüarların necə selektiv işlədiyini illərlə öz üzərimizdə sınamışıq. Qarabağ işğal altında olanda liberal dünya nizamı lal-kar olmuşdu. BMT qətnamələri kağız parçasına çevrilmişdi. “Qaydalar” güllə keçirməyən vitrin kimi yalnız bəzək funksiyası daşıyırdı. 2025-ci ildə isə bu riyakarlıq artıq gizlədilə bilmədi. ABŞ, Avropa İttifaqı, NATO açıq şəkildə etiraf etdi ki, qaydalar marağa tabedir. Kim güclüdürsə, o haqlıdır. Kim zəifdirsə, ona “səbr”, “dialoq” tövsiyə olunur. Bu, liberalizmin sonudur.

2025-ci ilin dərsi Azərbaycan üçün birmənalıdır: bu dünyada səni heç kim qorumur. Nə liberal nizam, nə beynəlxalq hüquq, nə də “qlobal vicdan”. Səni yalnız öz gücün, öz ordun, öz siyasi iradən qoruyur. Qarşıdan gələn ildə yeni dünya daha amansız olacaq. Daha dürüst olacaq, daha açıq olacaq. Bu dünyada yalançı humanizm yox, sərt reallıq hökm sürəcək və bəlkə də bu, daha ədalətli olacaq. Çünki artıq heç kim bizə nağıl danışmayacaq.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert