Maaş artımı və real bazar

Ölkədə reallaşan hər bir maaş, pensiya və sosial müavinət artımı cəmiyyətdə böyük ümidlər və müsbət gözləntilər yaradır. Vətəndaşın gəlirlərinin yüksəlməsi rəsmi statistikada alıcılıq qabiliyyətinin artması kimi qeyd edilsə də, real həyatda – market piştaxtalarında və ənənəvi bazarlarda mənzərə bir az fərqli görünür. Çox vaxt elə təəssürat yaranır ki, gəlirlərin artımı elan olunan an, hətta bəzən bir neçə gün öncədən qiymətlər də hərəkətə keçir.

Bəs nominal olaraq artan maaşlar real bazarda niyə dərhal “əriyir”? İstehlak səbəti ilə vətəndaşın cibi arasındakı bu disbalansın gizli səbəbləri nələrdir?

Nominal artım, real itki: “İnflyasiya spiralı”

İqtisadiyyatda sadə, lakin dəyişməz bir qayda var: bazara daxil olan pul kütləsi artdıqca, tələb də yüksəlir. Azərbaycanda əməkhaqqı və digər sosial ödənişlərin artırılması fonunda daxili bazarda müəyyən canlanma qaçılmazdır. Lakin məsələnin digər tərəfi odur ki, ölkədə fəaliyyət göstərən böyük market şəbəkələri, idxalçılar və topdansatış firmaları əhalinin əlindəki pulun artmasını dərhal hiss edirlər.

Nəticədə, iqtisadçıların “gözlənilən inflyasiya” dediyi fenomen işə düşür. Tədarükçülər və pərakəndə satıcılar gələcək xərclərini sığortalamaq və ya sadəcə yaranan yüksək tələbdən maksimum qazanc əldə etmək üçün qiymətləri qaldırmağa başlayırlar. Bu isə rəqəmsal olaraq artan maaşın real alıcılıq dəyərini aşağı salır. Yəni vətəndaşın cibinə girən pul artsa da, onunla ala bildiyi məhsulun həcmi eyni qalır, bəzən isə daha da azalır.

İstehlak səbəti nə deyir?

Hər bir ailənin büdcəsini formalaşdıran və ən çox xərc tələb edən sahə gündəlik qida məhsullarıdır. Minimum yaşayış minimumu və rəsmi istehlak səbəti müəyyən olunarkən bəzi təməl məhsullar əsas götürülür: un məmulatları, kərə və bitki yağları, ət-süd məhsulları, şəkər və mövsümi tərəvəzlər.

Son dövrlərin qiymət dinamikasına nəzər saldıqda görünür ki, dünya bazarlarında bəzi xammalların ucuzlaşmasına baxmayaraq, daxili pərakəndə bazarda enişlər ya çox ləng baş verir, ya da ümumiyyətlə hiss olunmur. Amma hər hansı bir daxili stimul (məsələn, rəsmi rəqəmlərin artması) baş verən kimi, təməl qida məhsullarının qiymət etiketləri sürətlə yenilənir. Nəticədə, büdcəsinin böyük hissəsini dondurma, sərinləşdirici içkilər kimi mövsümi məhsullara, ən əsası isə ət, yağ və süd kimi strateji qidalara xərcləyən sıravi istehlakçı üçün maaş artımının effektivliyi sıfıra enir.

Süni qiymət artımı, yoxsa obyektiv reallıq?

Bu prosesdə idxal inflyasiyasını da tamamilə kənara qoymaq olmaz. Azərbaycan bir çox qida və qeyri-qida məhsulları üzrə xarici bazardan asılıdır. Qlobal logistika xərcləri, xarici istehsalçıların qiymət siyasəti daxili bazara birbaşa təsir edir.

Lakin ekspertlərin fikrincə, daxili bazardakı əsas problemlərdən biri rəqabət mühitinin zəifliyi və bəzi sahələrdəki inhisarçılıq meyilləridir. Əgər bazarda real rəqabət tam təmin olunarsa, hansısa market şəbəkəsi və ya tədarükçü əhalinin gəlirlərinin artmasını fürsət bilib qiymətləri süni şəkildə qaldıra bilməz. Çünki rəqib firmalar daha uyğun qiymət təklif etməklə müştərini özünə çəkər. Rəqabətin zəif olduğu yerdə isə qiymət diktəsi birtərəfli qaydada daxili bazarın qaydasına çevrilir.

Çıxış yolu: Monitorinq və iqtisadi tənzimləmə

Maaş artımlarının vətəndaşın rifahında real olaraq hiss edilməsi üçün təkcə rəqəmləri böyütmək kifayət deyil. Paralel olaraq aşağıdakı addımların atılmasına ehtiyac var:

Antiinhisar nəzarətinin gücləndirilməsi: Süni qiymət artımına və bazarda gizli sövdələşmələrə qarşı ciddi monitorinqlər davamlı olmalıdır.

Yerli istehsalın stimullaşdırılması: İdxaldan asılılıq azaldıqca, xarici amillərin və tədarükçülərin daxili bazara diqtə etmək imkanları da zəifləyir.

İstehlakçıların maarifləndirilməsi və şəffaflıq: Qiymət fərqlərini və marketlərin manipulyasiyalarını ictimaiyyətə açıq şəkildə nümayiş etdirən platformaların aktivliyi təmin edilməlidir.

Dövlətin sosial siyasətinin əsas qayəsi vətəndaşın alıcılıq qabiliyyətini və yaşayış standartını yüksəltməkdir. Bu istiqamətdə atılan addımların market piştaxtalarında “əriməməsi” üçün iqtisadi tənzimləmə mexanizmləri real bazarın nəbzini tutmalı, qiymət artımı gəlirlərin artım sürətini qabaqlamamalıdır. Əks halda, cəmiyyət rəqəmlərin artmasından sevinmək əvəzinə, marketə addım atarkən büdcəsinin növbəti dəfə necə kiçiləcəyinin narahatlığını yaşamağa davam edəcək.

Samir Abdulla

AzPost.az