Max tətbiqində casusluq iddiası: bu yalnız messencer deyil

Rusiyada son aylarda sürətlə yayılan “Max” adlı mobil tətbiqlə bağlı ciddi məxfilik və nəzarət narahatlıqları yaranıb. Guardian-ın araşdırmasına görə, on milyonlarla rusiyalı bu tətbiqdən istifadə etməyə məcbur edilir və platformanın telefonlarda geniş məlumat toplama imkanlarına malik olduğu barədə araşdırmalar dərc olunub.

“Max” Rusiyanın VK şirkətinin məhsuludur. Tətbiq adi mesajlaşma proqramından daha geniş funksiyalar təqdim edən “super tətbiq” kimi hazırlanıb. Burada mesajlaşma, ödəniş və bank xidmətləri, eləcə də dövlət xidmətlərinə çıxış kimi imkanların bir platformada birləşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Guardian yazır ki, “Max” artıq Rusiyada ən çox istifadə olunan mesajlaşma tətbiqinə çevrilib. Hakimiyyət onu Telegram və WhatsApp-a yerli alternativ kimi təqdim edir.

“Super tətbiq” nə deməkdir?

“Max”ın modeli Çinin WeChat tətbiqinə bənzəyir. Belə platformalarda istifadəçi müxtəlif xidmətlər üçün ayrı-ayrı proqramlar yükləmək əvəzinə, bir tətbiqin daxilində yerləşdirilən “mini-tətbiqlərdən” istifadə edir. Məsələn, istifadəçi eyni platformada mesajlaşa, bank əməliyyatları apara və dövlət xidmətlərindən yararlana bilər.

Lakin məhz bu model məxfilik baxımından əlavə suallar yaradır. Çünki bir tətbiq digər xidmətlərin də fəaliyyətinə texniki vasitəçi kimi çıxış edir.

Tədqiqatçılar hansı imkanları müəyyənləşdiriblər?

10 sentyabrda arXiv-də yayımlanan elmi araşdırmada Miçiqan Universiteti, Kalqari Universiteti, Georgia Tech və IIT Delhi-dən olan tədqiqatçılar “Max”ın “mini-tətbiqlər” üzərində geniş texniki imkanlara malik olduğunu bildiriblər.

Araşdırmaya görə, platformanın arxitekturası nəzəri olaraq ona mini-tətbiqlərin ekranındakı məlumatları görüntüləməyə, onların cihazda saxladığı məlumatları oxumağa və dəyişməyə, işləyən mini-tətbiqlərə JavaScript kodu əlavə etməyə, mini-tətbiqlərin şəbəkə trafikini vasitəçi kimi idarə etməyə, istifadəçilərin autentifikasiya məlumatları və sessiya kontekstinə nəzarət etməyə imkan verə bilər.

Tədqiqatçılar bu imkanların ayrıca təhlükəsizlik boşluğundan istifadə etməklə deyil, super-tətbiq modelinin öz arxitekturasından irəli gəldiyini vurğulayırlar. Onların araşdırmasında 90 mini-tətbiq, o cümlədən dövlət, səhiyyə, bank və telekommunikasiya xidmətləri ilə bağlı platformalar sınaqdan keçirilib.

Niyə “Max”a keçid sürətlənib?

Guardian-ın məlumatına görə, Rusiyada “Max”ın yayılması dövlətin dəstəyi və alternativ platformalara tətbiq olunan məhdudiyyətlərlə paralel gedib. Hakimiyyət “Max”ı milli və daha təhlükəsiz alternativ kimi təqdim edir. Eyni zamanda Telegram və WhatsApp kimi geniş istifadə olunan platformalara çıxışın məhdudlaşdırılması istifadəçilərin “Max”a keçidini sürətləndirib.

2025-ci ildən etibarən Rusiyada yeni satılan smart cihazlarda “Max”ın əvvəlcədən quraşdırılması da tətbiqin yayılmasına kömək edib.

Mütəxəssislərin əsas narahatlığı nədir?

Burada əsas məsələ tətbiqin sadəcə mesajlaşma proqramı olmamasıdır. Bankçılıq, dövlət xidmətləri, identifikasiya və digər gündəlik funksiyalar eyni platformada birləşdirildikcə, tətbiq istifadəçinin rəqəmsal həyatında daha böyük rol oynayır.

Bu isə məxfilik baxımından daha geniş risklərin yaranmasına səbəb ola bilər. Tədqiqatçıların fikrincə, super-tətbiqin sahib olduğu texniki səlahiyyətlər istifadəçinin müxtəlif xidmətlərdəki fəaliyyətinin təhlükəsizliyinə və məxfiliyinə təsir göstərə bilər.

Guardian isə yazır ki, “Max”ın Rusiyada geniş yayılması dövlətin internet və rəqəmsal kommunikasiya üzərində nəzarəti artırmaq siyasəti ilə bağlı müzakirələri də gücləndirib.

“Max” sadəcə messencer deyil

Beləliklə, Rusiyanın “Max” layihəsi adi mesajlaşma tətbiqindən daha geniş rəqəmsal ekosistem yaratmaq cəhdi kimi təqdim olunur. İstifadəçilərin bir platformada ünsiyyət, maliyyə və dövlət xidmətlərindən yararlanması gündəlik həyatı sadələşdirə bilər. Lakin eyni zamanda bir tətbiqə verilən texniki səlahiyyətlərin həcmi rəqəmsal məxfilik və məlumatların qorunması məsələlərini də ön plana çıxarır.

Hazırkı müzakirənin əsas sualı da budur: gündəlik həyatı bir tətbiqdə birləşdirən “super tətbiq” rahatlıq yaratmaqla yanaşı, istifadəçinin rəqəmsal həyatına nə qədər geniş çıxış əldə etməlidir?

Lalə Mehralı