Mərkəzi Asiya, Azərbaycan və Türkiyənin birlikdə həyata keçirdikləri beynəlxalq layihələr ABŞ ın diqqətindədir

Bakı, 3 noyabr, Rabil Kətanov, AZƏRTAC

Son dövrlər regionda baş verən bir sıra hadisə və proseslər bu coğrafiyadakı dövlətləri ciddi maraqlandırır. Hər bir dövlət regionda həyata keçirilən beynəlxalq əhəmiyyətli nəqliyyat-tranzit layihələrində iştirak etmək və faydalanmağa çalışır. Belə bir məqamda Mərkəzi Asiya respublikalarının prezidentlərinin ABŞ Prezidenti Donald Tramp tərəfindən Vaşinqtona dəvət olunması olduqca maraqlıdır. Bu və digər məsələlərə barədə suallarımızı Türkiyənin “Haber 365” media qrupunun rəhbəri, siyasi ekspert Yakub Aslan cavablandırır.

- Yakub bəy, noyabrın 6-da Vaşinqtonda Mərkəzi Asiya respublikalarının dövlət başçıları ilə ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında görüş keçiriləcək. Bu respublikalar, Azərbaycan və Türkiyə Türk Dövlətlər Təşkilatının (TDT) üzvləridir və yaxın əlaqələrə malikdirlər. Bu baxımdan Mərkəzi Asiya-ABŞ Sammiti nə vəd edir?

- Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra Mərkəzi Asiya respublikaları müstəqillik əldə edərək dünya ilə inteqrasiya proseslərinə qoşuldular. İlk növbədə dini, milli, mədəni cəhətlərdən yaxın olan Azərbaycan və Türkiyə ilə iqtisadi əlaqələr quruldu. Dünyanın super gücü olan ABŞ bu prosesləri yaxından izləyərək regionun geosiyasi əhəmiyyətini və iqtisadi potensialını düzgün qiymətləndirir. Prezident D. Tramp ABŞ-ın keçmiş prezidentlərindən fərqli olaraq daha çox ölkəsinin iqtisadi və biznes maraqlarının təmin olunması istiqamətində siyasət yürüdür. Mərkəzi Asiyada böyük həcmdə nadir metallar - litium, uran, volfram yataqları var. Bunula yanaşı, region ölkələri böyük enerji potensialına malikdir. Neft, təbii qaz, alternativ enerji mənbələri bu dövlətlərin iqtisadi inkişafının əsasını təşkil edir. Bütün bu imkanlardan istifadə edib inkişaf etmək üçün dünya bazarına çıxış lazımdır ki, bu da Azərbaycan və Türkiyədən keçən nəqliyyat və tranzit yollarıdır. ABŞ Mərkəzi Asiyanı nəzarətdə saxlamağa, regiona sərmayə yatırıb ABŞ şirkətlərinin güclənməsini təmin etməyə və geosiyasi üstünlüyünü təmin etməyə çalışır. Bunları əldə etmək üçün ABŞ bu dövlətlərlə daha yaxın əməkdaşlıq əlaqələri qurmağı qarşısına məqsəd qoyub.

- Sammitdə müzakirə olunacaq məsələlərdə Azərbaycan və Türkiyənin də regiondakı roluna yəqinki toxunulacaq?

- Təbii ki, iqtisadi məsələlər müzakirə ediləcəksə mütləq hər iki dövlətin rolu və mövqeyinə toxunulacaq. Azərbaycan Mərkəzi Asiya respublikaları ilə qlobal xarakter daşıyan beynəlxalq, iqtisadi layihələr həyata keçirir. Burada Xəzər dənizinin dibi ilə çəkilməsi planlaşdırılan elektrik kabelindən tutmuş, Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz), Zəngəzur dəhlizi kimi layihələr xüsusi yer tutur. Prezident İlham Əliyevin irəli sürdüyü Zəngəzur dəhlizinin 8 avqustda “Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” adlandırılması da təsadüfi xarakter daşımır. Prezident D.Tramp açıq şəkildə bu dəhlizin formalaşmasına tərəfdar olduğunu və ABŞ şirkətlərinin infrastrukturun qurulmasında iştirak edəcəyini vurğuladı.

Türkiyəyə avqustda əsası qoyulan Qars-İğdır-Aralıq dəmir yolunun tikintisi üçün 2,4 milyard avro sərmayə tələb edir. Bu sərmayənin bir qisminin ABŞ-dan cəlb edilməsini istisna etmək olmaz. Bu yol Zəngəzur dəhlizinin Avropaya kimi uzanmasını təmin edən bir yoldur və nəzərə almaq lazımdır ki, bu dəmir yolu Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yoluna inteqrasiya olunacaq.

- Azərbaycan ilə Türkiyənin dostluq və qardaşlığı nümunə kimi göstərilir. Bu dövlətlərin qlobal siyasətdəki yerini necə qiymətləndirərdiniz?

- Siyasi baxımdan Türkiyə Yaxın Şərqdə aparıcı mövqeyə malikdir. Təzyiqlərə baxmayaraq rəsmi Ankara bu regionda öz milli maraqlarını hərbi-siyasi və diplomatik yollarla qoruyur və onunla razılaşırlar. Bununla yanaşı, Türkiyə Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz dövlətlərinin Avropaya açılan qapısıdır. Azərbaycan 44 günlük Vətən müharibəsində qalib gələrək regionda yeni siyasi və iqtisadi reallıqlar yaradıb. Ermənistan ilə Azərbaycanın ABŞ vasitəsilə sülh prosesinə başlamaları Türkiyənin rolunu və əhəmiyyətini daha da artırıb. Artıq Türkiyə həm Mərkəzi Asiya, həm də Cənubu Qafqaz dövlətləri ilə Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə geniş iqtisadi əlaqələr yaratmaq imkanı əldə edib. Türk dünyasının dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyasında Türkiyə mühüm rol oynayacaq ki, bu da onun qlobal siyasətdə daha mühüm aktor olmasını təmin edəcək. Mərkəzi Asiya, Azərbaycan və Türkiyənin birlikdə həyata keçirdikləri beynəlxalq layihələr bu dövlətlərin TDT-də birləşməsi və beynəlxalq təşkilatlarda vahid mövqedən çıxış etmələri yeni güc mərkəzinin formalaşdığından xəbər verir. Əlbəttə, belə bir güc mərkəzi ABŞ-ın diqqətindən yayınmır və əməkdaşlıq əlaqələrini genişləndirir.