Minnət duyğusunun işığında

Ərəb dilindən dilimizə keçmiş olan minnət yaxşılığı və xeyri artırmaq, şükran isə edilən yaxşılığın qarşılığını vermək, təşəkkür etmək mənasını ifadə edir. Türk dilində istifadədə, xüsusilə də minnət sözünün mənasında ciddi semantik dəyişikliklər baş vermişdir. Məsələn, təşəkkür etmək ilə şükür etmək arasındakı əlaqə demək olar ki, tamamilə qopmuşdur. Minnət sözü geniş bir məna şəbəkəsi qazanmış, fars mənşəli bir şəkilçi ilə minnətdar formasını almış, bəzi hallarda “özünü kiməsə sevdirməyə çalışmaq” mənasına yaxınlaşmışdır.

Əgər minnət duyğusu olmasaydı, nə ailə, nə ictimai birliklər, nə də dövlət formalaşa bilərdi. Digər insanların müsbət xüsusiyyətlərini görməyə imkan verən, həmin xüsusiyyətləri işıqlandıran mənəvi nur məhz minnət hissindən qaynaqlanır. İnsan “Mən bu ailənin sayəsində, bu ictimai toxumanın himayəsi altında mövcudluğumu qoruya bildim; bu dövlət sayəsində özümü təhlükəsizlik içində hiss edir, hüquq və məsuliyyətlərimin sərhədlərini dərk edirəm və buna görə də mənim də onlar qarşısında yerinə yetirməli olduğum vəzifələr var” dediyi andan etibarən ailə, cəmiyyət və dövlət öz varlıqlarını davam etdirmək üçün zəruri olan mənəvi dayağa və davamlılıq təminatına qovuşmaqdadır.

İçimizdəki yaxşılığın təmsilçisi olan minnət duyğusunu göyərçinlərə bənzətmək olar. Bu göyərçinlər uçub qarşı tərəfin yaxşı cəhətlərinin üzərinə qonur, orada özünə yer tapır. Eyni şəkildə, qarşı tərəfin minnət duyğusunun göyərçinləri də gəlib bizim daxili aləmimizdəki yaxşı xüsusiyyətlərin üzərində yuva qurur. Bu mənada minnət hissi təkcə edilən yaxşılığa verilən reaksiya deyil, həm də insanın həm özündə, həm də başqalarında olan xeyir və gözəlliyi dərk etməsinə imkan yaradan mənəvi bir körpüdür. Məhz bu duyğu insanların bir-birinə yaxınlaşmasını, qarşılıqlı hörmət və etimadın yaranmasını təmin edir.

Doyumun, məmnunluğun və xoşbəxtliyin əsas mənbələrindən biri də şükran və minnət hissləridir. Anasının südü ilə qidalanan, doyduqdan sonra rahatlıq tapıb yuxuya gedən körpənin üzündə görünən ifadə məmnunluq hissinin ilk təzahürlərindən biridir. Bu ilkin emosional təcrübə sonrakı həyat mərhələlərində yaşayacağımız sevinc və daxili rahatlıq hisslərinin qurulacağı mənəvi və psixoloji təməli formalaşdırır.

Əgər həyatımızdakı səylərimiz və fəaliyyətlərimiz bu cür münasibətlərin yaranmasına və inkişafına imkan vermirsə, insan öz mənəvi ehtiyaclarını başqa yollarla təmin etməyə çalışır. Belə hallarda o, həqiqi xoşbəxtlik və məmnunluq əvəzinə saxta və ötəri həzlərin, şans oyunlarının, yaxud müxtəlif vasitələrin yaratdığı süni rahatlıq və zövq hisslərinin ardınca gedə bilər.
Hər birimiz özünəməxsus xüsusiyyətlərə, fərdi həyat təcrübəsinə və təkrarolunmaz mənəvi dünyaya malik olan bənzərsiz varlıqlarıq. İnsanların zahiri və daxili oxşarlıqları nə qədər çox olsa da, onların hər biri öz taleyi, xarakteri, duyğuları və həyat hekayəsi ilə təkrarı olmayan bir fərddir. Şəxsiyyətimizi formalaşdıran və kimliyimizi müəyyənləşdirən mühitlər bu qədər fərqlidirsə, əgər həm genetik xüsusiyyətlər, həm də sosial mühit baxımından heç də bərabər şərtlərə malik deyiliksə, onda necə olur ki, hamımız əxlaqi baxımdan eyni imtahana cəlb olunuruq? 

Hər bir insan həyatında fərqli suallarla, fərqli şəraitlərlə və fərqli sınaqlarla qarşılaşsa da, son nəticədə hər kəs daşıdığı məsuliyyət ölçüsündə qiymətləndirilir. Beləliklə, son hesabat və yekun imtahan anında tam ədalətli bir dəyərləndirmə həyata keçirilir. Çünki qiymətləndirmənin meyarı insanların eyni şərtlərə malik olub-olmaması deyil, onların özlərinə verilmiş imkanlar və qarşılaşdıqları şərait daxilində necə davrandıqlarıdır. Bu mənada ilahi ədalət zahiri fərqliliklərin fövqündə dayanaraq hər bir insanı öz həqiqi vəziyyətinə uyğun şəkildə mühakimə edir.

Hamımız dünyaya eyni şəkildə həm şükran, həm də həsəd potensialı ilə gəlirik. Lakin doğulduğumuz andan etibarən bu potensial hər bir insanda fərqli şəraitlərin, fərqli ailə mühitlərinin və fərqli həyat təcrübələrinin təsiri altında müxtəlif formalarda təzahür etməyə başlayır. Buna görə də hər bir insanın şükran duymaq, minnət hiss etmək və təşəkkürünü ifadə etmək qabiliyyəti eyni səviyyədə olmur. Bununla belə, bu fərqliliklər insanın mənəvi dəyərini müəyyən edən son hökm deyildir. Çünki hər bir insana öz fərdi imkanları daxilində eyni Yaradanı tanımaq, Ona şükür etmək və Ona yönəlmək fürsəti verilmişdir.

Bu imkandan istifadə etməklə insan öz daxili inkişafını təmin edə, mənəvi çatışmazlıqlarını aradan qaldıra və fərqliliklərini aşaraq daha yüksək bir şüur səviyyəsinə yüksələ bilər. İnsanın əsl üstünlüyü malik olduğu imkanlarda deyil, ona verilmiş imkanları necə dəyərləndirməsində və şükran şüurunu nə dərəcədə inkişaf etdirməsində təzahür edir.

İnsanlararası münasibətlərdə ifadə olunan təşəkkürdən Yaradan qarşısında şükür məqamına, eləcə də Yaradan qarşısında edilən şükürdən yenidən insan münasibətlərində təşəkkür və minnət hissinə doğru uzanan müxtəlif yollar vardır. Bu yollar bəzən dar cığırlar, bəzən tozlu yollar, bəzən geniş magistrallar, bəzən də yol göstərən işıq şüaları kimi insanın qarşısında təzahür edir. Lakin hansı yolun seçilməsindən asılı olmayaraq, gediləcək mənzil insanın öz səyinə, iradəsinə və varlığının hikmətini dərk etmə qabiliyyətinə bağlıdır. Şükür yalnız nemətlərə görə təşəkkür etmək deyil, həm də insanın öz nəfsini tərbiyə etməsi, daxili aləmini saflaşdırması və həsədin yerinə qədirbilənlik, narazılığın yerinə minnət hissini yerləşdirməsi prosesidir. Bu mənada insan münasibətlərindəki təşəkkür ilə Yaradan qarşısındakı şükür bir-birini tamamlayan və insanın mənəvi kamilləşməsinə xidmət edən iki qarşılıqlı istiqamət kimi özünü göstərməktədir.

Məhz buna görə də səbir və şükür eyni mənəvi qaynaqdan doğsalar, eyni mahiyyətin müxtəlif təzahürləri olsalar da, zamanla bir-birindən fərqlənən iki anlayış kimi görünürlər. Şükür daha çox nemət və lütf qarşısında duyulan qədirbilənliyi ifadə etdiyi halda, səbir çətinliklər, məhrumiyyətlər və sınaqlar qarşısında nümayiş etdirilən mənəvi dözümlülüyü və möhkəmliyi ifadə edir. Lakin bütün fərqlərinə baxmayaraq, hər ikisi sağlam və yetkin bir imanın ayrılmaz tərkib hissələridir. Şükür insana sahib olduqlarının dəyərini öyrədir, səbir isə sahib olmadıqlarına və itirdiklərinə baxmayaraq mənəvi tarazlığını qorumağı öyrətməktədir. Buna görə də şükür və səbir, birlikdə insanın həm rifah, həm də çətinlik dövrlərində düzgün mövqe tutmasına imkan verən iki əsas mənəvi fəzilət hesab olunur.

Fikrət Əkbərli,

Türkiyə üzrə araşdırmaçı-yazar