Moskva İrəvan nikahına son? RAKURS

Rusiya və Ermənistan liderləri Vladimir Putin və Nikol Paşinyan İrəvanın Avrasiya İqtisadi Birliyində (AİB) gələcəyi ilə bağlı danışıqlar aparıblar. Ermənistan liderinin sözlərinə görə, hər şey yaxşı keçib və o, hətta müzakirələri davam etdirmək üçün Moskvaya dəvət olunub. Lakin bu, dəyər mühakiməsidir və hamı bununla razılaşmır.

Ümumilikdə, prezident və baş nazir arasında ictimai müzakirə Ermənistanın Avropaya inteqrasiyaya sadiqliyinin AİB-ə üzvlüyü ilə ziddiyyət təşkil edib-etməməsi məsələsi ətrafında cərəyan edib. Putin bunu problem kimi görür və həmkarına daha da gərginləşməmək üçün referendum keçirməyi təklif edib. Görünür, o, mövcud vəziyyəti nəzərə alaraq, ermənilərin əksəriyyətinin buna qarşı səs verəcəyindən və bununla da məsələnin sonunun çatacağından şübhələnir. Paşinyan öz növbəsində xalqın hələ onun düzgün hesab etdiyi qərarı verməyə hazır olmadığını və buna görə də heç bir referendum keçirilməyəcəyini gizlətməyə çalışmır.

“Düzünü desəm, Avropa inteqrasiyası haqqında qanunun qəbul edilməsi artıq o vaxtlar (2025-ci ildə) referendum ideyasından imtina etmək demək idi. Çünki əgər parlament bu qanunu o vaxt qəbul etməsəydi... Xatırlatmaq istəyirəm ki, bu qanun vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən irəli sürülüb, yəni onlar Ermənistan vətəndaşlarından imza toplayıblar (Konstitusiya buna icazə verir) və layihəni parlamentə təqdim ediblər. Əgər parlament bu qanunu qəbul etməsəydi, təşəbbüskarlar daha 250.000 imza toplaya bilərdilər və əgər parlament bu dəfə onu rədd etsəydi, Ermənistanda referendum keçirməli olardıq. Beləliklə, bu qanunu qəbul etməklə biz faktiki olaraq referendum ideyasından imtina etdik. Bəs niyə ondan imtina etdik? Çünki bu məsələ xalqımıza təqdim edilə biləcək nöqtəyə çatmamışdı”, - deyə Paşinyan bildirib.

Burada bütün bunların Ermənistan liderinin çox dəyər verdiyi demokratik prinsiplər və Avropa dəyərləri ilə necə uyğunlaşdığını araşdıra bilərdik, amma gündəmdə daha aktual məsələlər var idi. Məsələn, Paşinyan həm Ermənistanda fəaliyyət göstərən, inkişaf edən və respublikaya əhəmiyyətli mənfəət gətirən uğurlu Rusiya şirkətlərinin, həm də bununla öyünə bilməyənlərin də mövcud olduğunu bildirib. Bu, Rusiya Dəmir Yollarının (RZD) törəmə şirkəti olan Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları (CQD) tərəfindən idarə olunan Ermənistan Dəmir Yolları Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinə (ERC) açıq şəkildə istinad idi.

Diqqətçəkən məqam budur ki, 2018 və 2019-cu illərdə Ermənistan hakimiyyəti CQD-ni vergidən yayınmaqda şübhəli bilib. Buna cavab olaraq Moskva CQD-yə olan hüquqlarından imtina etməklə hədələyib və şirkətə təzyiqlər dayandırılıb. Lakin o vaxt geosiyasi reallıq tamamilə fərqli idi və Paşinyan da buna toxunub, baxmayaraq ki, "Qarabağ" sözünü qeyd etməyib. "Son bir neçə ildə Ermənistan ətrafındakı bölgəmizdə vəziyyət dəyişib və biz inanırıq ki, vəziyyətə bu baxımdan baxmalıyıq. Çünki münaqişə zamanı Rusiya ilə Ermənistan arasında münasibətlər fərqli məna kəsb edirdi. İndi isə regionda sülh bərqərar olduğundan, biz inanırıq ki, vəziyyətə yeni baxışla baxmalıyıq. Düşünürəm ki, bu, münasibətlərimizin inkişafına töhfə verəcək və bununla biz münasibətlərimizin dərinləşməsini və inkişaf etdirilməsini nəzərdə tuturuq və bu, çox vacibdir", - deyə hökumət başçısı bildirib.

Paşinyan həmçinin vurğulayıb ki, Ermənistan AİB-dən çıxarıla bilməz və Aİ-yə qoşulmağa dəvət olunana qədər təşkilatdan çıxmaq niyyətində deyil. Ermənistan liderinin sözlərinə görə, bu yanaşmada heç bir ziddiyyət yoxdur. Putinin şübhələrini aradan qaldırmaq üçün Paşinyan Moskvaya gəlməyə və onunla bütün birgə müqavilələri nəzərdən keçirməyə hazırdır.

Buna əmin olmayan Rusiya prezidenti xatırladıb ki, Moskvanın Avropa ilə yaxşı münasibətləri olsa belə, Aİ ilə AİB arasında əməkdaşlıq barədə razılığa gələ bilməyib. "Bu baxımdan, Avropa mallarının, xidmətlərinin və sairənin Ermənistan vasitəsilə bazarımıza daxil olması ilə bağlı problemlər mütləq ortaya çıxacaq. Minlərlə sual var", - deyə Putin izah edib.

Paşinyanla danışıqlardan sonra jurnalistlərin suallarını cavablandırarkən o, Ermənistan hakimiyyəti istək bildirsəydi, Moskva hətta Gümrüdən hərbi bazasını çıxarmağa hazır olduğunu bildirib. O, həmçinin izah etdi ki, KTMT 2021 və 2022-ci illərdə Ermənistanı Azərbaycanın təcavüzündən müdafiə etməyib, çünki Ermənistan-Azərbaycan sərhədi yox idi və bu da kimin ərazisində olduğunu müəyyən etməyi qeyri-mümkün edirdi. “Paşinyan KTMT-nin sərhədin müəyyən hissələrini qorumalı olduğuna inanırdı. Lakin bütün KTMT üzvləri deyirlər: yox, bu tamamilə fərqli bir hekayədir - sərhədin müəyyən hissələrini qorumaq... Sərhəd delimitasiyası, sərhəd müqaviləsi yoxdur, heç vaxt olmayıb və hələ də yoxdur. Azərbaycan sərhədin bu hissədən keçdiyinə inanır, Ermənistan isə həmin hissədən keçdiyinə inanır... Razılaşma haradadır?! Heç nə yoxdur! Bəs bu münasibətləri necə qurmalıyıq?” Putin izah edib.

Paşinyanın danışıqlar zamanı qeyd etdiyi Cənubi Qafqazdakı yeni reallığa gəldikdə isə, Rusiya prezidenti İrəvan üçün bir çox üstünlük görür. “Biz səhifəni çevirib heç bir münaqişə olmadan, heç nə olmadan irəliləyə, insanları yeni evlərində yerləşdirə, infrastrukturu aça, iqtisadiyyatda yeni bir həyata başlaya, investisiya üçün sərhədləri aça və sair... Əslində bir çox üstünlüklər də var”, - deyə Putin qeyd edib.

Bu arada, danışıqlardan sonrakı gün Aİ Şurası iki il müddətinə Ermənistan məhsulları ilə ticarətin liberallaşdırılması üçün tədbirlərin tətbiqinə razılıq verib. Brüssel vurğulayır ki, Rusiyanın Ermənistan mallarının idxalına qoyduğu məhdudiyyətlərə cavab olaraq, Avropa İttifaqı İrəvandan ixracın 80%-i üçün güzəştli rejim tətbiq edir. "Avropa, Avropa İttifaqı ilə islahat və daha sıx əməkdaşlıq yolunu seçən Ermənistan və onun xalqı ilə birlikdədir. Bugünkü qərar aydın bir mesaj göndərir: iqtisadi məcburiyyətlə qarşılaşdığımız zaman Aİ cavab verəcək. Biz yeni imkanlar yaradacaq və tərəfdaşlarımızı dəstəkləyəcəyik", - deyə İrlandiyanın Xarici İşlər və Ticarət Naziri Helen MakEnti bildirib.

Tətbiqi Siyasət Tədqiqatları İnstitutunun elmi işçisi Sergey Melkonyanın verdiyi məlumata görə, meyvə-tərəvəz yetişdirmə mövsümü başa çatdığı üçün bu tədbirlərin 2026-cı ildə hər hansı əhəmiyyətli müsbət təsir göstərməsi ehtimalı azdır, lakin gələn il investisiyaların geri qaytarılması mümkündür. Eyni zamanda, o, hesab edir ki, Brüsselin qərarı Ermənistanla AİB arasındakı münaqişəni daha da gərginləşdirməyəcək, çünki Ermənistanın Aİ-yə ixracı Avrasiya təşkilatının maraqlarına zərər vermir. “Danışıqlarla bağlı Paşinyan və Putin Ermənistan-Rusiya münasibətlərini yenidən nəzərdən keçirmək barədə razılığa gəliblər. Bu, yəqin ki, Ermənistanın baş naziri tərəfindən də qeyd edilən əsas müsbət xəbərdir. Nəticədə, Moskva danışıqları tamamilə tərk edə və sadəcə birtərəfli şəkildə əməkdaşlığı dayandıra bilərdi”, - deyə Melkonyan qeyd edib.

Eyni zamanda, ekspertin fikrincə, İrəvan Rusiya ilə əməkdaşlığın səviyyəsini aşağı salmaq üçün bir yol müəyyən edib. Bu, müdafiə, enerji, nəqliyyat infrastrukturu və ticarət də daxil olmaqla bütün sahələrə təsir edəcək. “Moskvaya gəldikdə isə, Cənubi Qafqazda təsirini qorumaq istəyib-istəmədiyinə, yoxsa boşanmağa hazır olduğuna qərar verməlidir. Onlar İrəvanın istədiyi kimi sivil şəkildə və ya qab-qacaq qırmaqla yollarını ayıra bilərlər. Çox güman ki, danışıqların növbəti mərhələsindən çox şey asılı olacaq. Bəlkə də riskləri minimuma endirmək üçün Paşinyan oktyabr ayında İrəvana səfər etməsi planlaşdırılan Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayevlə əvvəlcədən görüşmək istəyəcək. Bundan sonra dekabr ayında Aİİ sammitində nələrin baş verəcəyi barədə bəzi nəticələr çıxara bilərik”, - deyə Melkonyan bildirib.

V.VƏLİLİ