Müstəqil Azərbaycanın təməlində Heydər Əliyev imzası

“Azərbaycan bir müstəqil dövlət kimi öz taleyinin sahibi, öz torpaqlarının sahibi, öz hüquqlarının sahibi olacaq və gələcək firavan həyatını özü quracaqdır.”

Ümummilli Lider Heydər Əliyev

Müstəqillik hər bir dövlət üçün yalnız hüquqi status deyil, həm də siyasi iradənin, iqtisadi imkanların və milli maraqların müstəqil şəkildə həyata keçirilməsi deməkdir. Dövlətin real suverenliyi onun daxili və xarici siyasətini sərbəst müəyyənləşdirməsi, milli sərvətlərindən öz inkişaf məqsədləri naminə istifadə etməsi, dövlət institutlarını möhkəmləndirməsi və beynəlxalq münasibətlər sistemində öz mövqeyini qoruması ilə bağlıdır. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi tarixində siyasi və iqtisadi suverenliyin möhkəmləndirilməsi mühüm dövlətçilik məsələlərindən biri olmuşdur.Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illəri mürəkkəb siyasi, iqtisadi və sosial proseslərlə müşayiət olunmuşdur. Ölkədə siyasi qeyri-sabitlik, iqtisadi böhran, hərbi qarşıdurma və sosial problemlər dövlət quruculuğunun qarşısında ciddi maneələr yaradırdı. Belə bir şəraitdə müstəqilliyin yalnız formal xarakter daşımaması, onun siyasi və iqtisadi əsaslarının möhkəmləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Dövlət idarəçiliyinin sabitləşdirilməsi, qanunun aliliyinin təmin olunması və milli iqtisadi potensialdan səmərəli istifadə əsas vəzifələr sırasında idi.

1993-cü ildə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə Azərbaycanda dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi və ictimai-siyasi sabitliyin təmin olunması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirilməyə başlandı. Dövlət institutlarının fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, idarəetmə sisteminin gücləndirilməsi və hüquqi bazanın formalaşdırılması müstəqil dövlətçiliyin əsaslarının möhkəmlənməsinə xidmət etdi. Bu proses Azərbaycanın siyasi suverenliyinin təmin olunmasında mühüm mərhələ təşkil etmişdir.

Siyasi suverenliyin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində ən mühüm addımlardan biri 1995-ci il noyabrın 12-də referendum yolu ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi olmuşdur. Konstitusiya müstəqil Azərbaycanın dövlət quruluşunun, hakimiyyət bölgüsünün, vətəndaş hüquq və azadlıqlarının və dövlət idarəçiliyinin əsas prinsiplərini müəyyənləşdirdi. Bununla da müstəqil dövlətin siyasi və hüquqi sisteminin əsasları formalaşdırıldı.

Konstitusiyanın qəbul edilməsi dövlət institutlarının fəaliyyətinin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirməklə yanaşı, dövlət hakimiyyətinin legitimliyinin və hüquqi dövlət prinsiplərinin möhkəmləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətli idi. Dövlətin hüquqi əsaslarının müəyyənləşdirilməsi siyasi sabitliyin qorunması və idarəetmə mexanizmlərinin inkişafı üçün mühüm zəmin yaratdı.

Siyasi suverenliyin möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, iqtisadi müstəqilliyin təmin olunması da qarşıda duran əsas məsələlərdən biri idi. İqtisadi imkanları məhdud olan dövlətin uzunmüddətli inkişafını təmin etməsi və müstəqil siyasət yürütməsi çətinləşə bilər. Buna görə də Azərbaycanın təbii sərvətlərindən səmərəli istifadə, xarici investisiyaların cəlb edilməsi, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və ölkənin dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyası mühüm istiqamətlər kimi müəyyənləşdirildi.

Bu baxımdan 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın iqtisadi tarixində mühüm hadisələrdən biri hesab olunur. “Azəri”, “Çıraq” və “Günəşli” yataqlarının işlənməsini nəzərdə tutan sazişdə müxtəlif ölkələri təmsil edən beynəlxalq şirkətlər iştirak edirdi. Müqavilənin həmin ilin dekabrında Azərbaycan parlamenti tərəfindən ratifikasiya edilməsi onun hüquqi qüvvəsini təmin etdi.

“Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın neft ehtiyatlarının beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində işlənməsinə, xarici investisiyaların ölkə iqtisadiyyatına cəlb olunmasına və enerji sektorunda yeni imkanların yaranmasına şərait yaratdı. Saziş həmçinin Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsinə və ölkənin enerji potensialının dünya bazarlarına çıxarılması üçün əlverişli imkanların formalaşmasına təsir göstərdi.

Neft resurslarının dünya bazarlarına çıxarılması üçün ixrac marşrutlarının yaradılması da Azərbaycanın iqtisadi suverenliyinin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Bakı-Novorossiysk və Bakı-Supsa istiqamətlərinin istifadəyə verilməsi ölkənin neft ixracı imkanlarını genişləndirdi. Sonrakı mərhələdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac boru kəmərinin reallaşdırılması Xəzər hövzəsində hasil olunan neftin Aralıq dənizi vasitəsilə dünya bazarlarına çıxarılmasına imkan yaratdı.

Bu layihələr Azərbaycanın enerji infrastrukturunun inkişafında mühüm rol oynamaqla yanaşı, ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsinə də şərait yaratdı. Azərbaycan enerji resurslarının ixracı ilə yanaşı, regional enerji əməkdaşlığının mühüm iştirakçılarından birinə çevrildi. Enerji layihələrinin reallaşdırılması ölkənin iqtisadi və geoiqtisadi əhəmiyyətinin artmasına təsir göstərən amillərdən biri olmuşdur.

İqtisadi suverenliyin təmin olunması dünyadan təcrid olunmaq mənasına gəlmirdi. Əksinə, Azərbaycanın iqtisadi siyasətində milli maraqların qorunması ilə beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarından istifadə bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi çıxış edirdi. Xarici investisiyaların cəlb edilməsi, beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıq və regional enerji layihələrinin həyata keçirilməsi iqtisadi inkişaf üçün yeni imkanlar formalaşdırırdı.

Azərbaycanın siyasi-iqtisadi suverenliyinin təmin olunmasında nəqliyyat və kommunikasiya layihələri də mühüm rol oynayırdı. Ölkənin əlverişli coğrafi mövqeyi Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı yalnız iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə deyil, Azərbaycanın regional əməkdaşlıq proseslərində rolunun artmasına da təsir göstərmişdir.

Siyasi və iqtisadi suverenlik bir-birindən ayrı təsəvvür edilə bilməz. Güclü dövlət institutları iqtisadi siyasətin həyata keçirilməsi üçün sabit mühit yaradır, iqtisadi imkanların genişlənməsi isə dövlətin müstəqil qərarlar qəbul etmək imkanlarını artırır. Buna görə də Azərbaycanın müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi prosesində siyasi və iqtisadi istiqamətlər paralel şəkildə inkişaf etmişdir.

Dövlətin iqtisadi imkanlarının artması sosial siyasətin həyata keçirilməsi üçün də əlavə imkanlar yaradır. Əhalinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, yeni iş yerlərinin yaradılması, təhsil və səhiyyə sahələrinin inkişaf etdirilməsi, regionların sosial-iqtisadi inkişafına yönəlmiş layihələrin həyata keçirilməsi dövlətin iqtisadi potensialından asılı olan istiqamətlərdir. Bu baxımdan iqtisadi suverenlik yalnız makroiqtisadi göstəricilərlə deyil, həm də dövlətin sosial məsuliyyətini həyata keçirmək imkanları ilə əlaqəlidir.

Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil mövqeyinin qorunması da siyasi suverenliyin mühüm göstəricilərindən biridir. Xarici dövlətlərlə qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq münasibətlərinin qurulması, beynəlxalq təşkilatlarla əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və milli maraqların diplomatik vasitələrlə müdafiəsi müstəqil dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən olmuşdur.

Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi möhkəmlənməsi, milli maraqlarının qorunması və beynəlxalq münasibətlərdə öz mövqeyinin müəyyənləşdirilməsi əsas məsələlərdən biri kimi çıxış etmişdir. Dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi ilə iqtisadi inkişafın paralel şəkildə həyata keçirilməsi Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi gələcək inkişafı üçün mühüm zəmin yaratmışdır.

1993–2003-cü illərdə həyata keçirilən dövlət quruculuğu tədbirləri və iqtisadi siyasət Azərbaycanın sonrakı inkişaf mərhələləri üçün də əsas yaratmışdır. Konstitusiyanın qəbul edilməsi, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması, enerji ixrac marşrutlarının yaradılması və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi bu dövrün əsas istiqamətləri sırasında olmuşdur.

Müstəqilliyin qorunması və siyasi-iqtisadi suverenliyin möhkəmləndirilməsi davamlı prosesdir. Müasir dövrdə dövlətlərin suverenliyinə yalnız hərbi və siyasi amillər deyil, iqtisadi dayanıqlılıq, enerji təhlükəsizliyi, ərzaq təhlükəsizliyi, texnoloji inkişaf və beynəlxalq iqtisadi əlaqələr də təsir göstərir. Bu baxımdan Azərbaycanın iqtisadi potensialının şaxələndirilməsi və müxtəlif sahələrin inkişaf etdirilməsi dövlətin uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlılığı baxımından əhəmiyyətlidir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanın siyasi-iqtisadi suverenliyinin təmin olunması çoxşaxəli və uzunmüddətli dövlətçilik prosesidir. Bu proses hüquqi dövlət quruculuğu, siyasi sabitlik, güclü dövlət institutları, milli resursların səmərəli idarə olunması, iqtisadi inkişaf və beynəlxalq əməkdaşlıq kimi amillərin qarşılıqlı əlaqəsi əsasında formalaşır.

Azərbaycanın müstəqillik tarixində xüsusilə 1993–2003-cü illər siyasi və iqtisadi suverenliyin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm mərhələ təşkil etmişdir. Həmin dövrdə həyata keçirilən dövlət quruculuğu siyasəti və iqtisadi layihələr müstəqil Azərbaycanın institusional və iqtisadi əsaslarının möhkəmləndirilməsinə şərait yaratmışdır.

Beləliklə, siyasi-iqtisadi suverenlik yalnız dövlətin müstəqil qərarlar qəbul etməsi deyil, həm də bu qərarları həyata keçirmək üçün zəruri siyasi, hüquqi və iqtisadi imkanlara malik olması deməkdir. Azərbaycanın dövlətçilik təcrübəsində siyasi sabitliyin, hüquqi dövlət prinsiplərinin, iqtisadi inkişafın və beynəlxalq əməkdaşlığın paralel şəkildə inkişaf etdirilməsi ölkənin müstəqil dövlət kimi mövqeyinin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir.

Ləman Cabbarlı

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı üzrə ƏPT sədri,

Naxçıvan şəhər 5 saylı körpələr evi-uşaq bağçasının müdiri