N. Nəromanovun SƏHVLƏRİ

...Naxçıvanda müsavatçıların nüfuzundan və Türkiyə dövlətindən çəkinən ermənilər 1920-ci il dekabrın 21-də Naxçıvandan rəsmi surətdə imtina etdilər.

Mühüm tarixi əhəmiyyətə malik və “Nərimanovun Bəyanatı” kimi adlanmış rəsmi sənəddən bəzi sətirlər:

“Sovet Azərbaycanı Ermənistan və Zəngəzurda ən yaxşı yoldaşlarımızın – kommunistlərin günahsız qanını tökmüş və tökən daşnakların hakimiyyətinə qarşı əməkçi erməni xalqına yardım edərək elan edir ki, Naxçıvan və Zəngəzur qəzalarının ərazisi Sovet Ermənistanının bölünməz ərazisidir; Dağlıq Qarabağın əməkçi kəndlilərinə isə öz müqəddəratını tam təyin etmək hüququ verilir...” ( “Kommunist” qəzeti, 2.12.1920).

1921-ci il 15 sentyabrında V.Leninə göndərdiyi məktubunda N.Nərimanov yazırdı ki, Qızıl Ordunun bizi tərk etməməsini ondan xahiş etmişik. Qızıl Ordu Azərbaycan kəndlilərinin hesabına saxlandığı üçün onlar var-yoxdan çıxarılırsa da, bununla bağlı fəhlələrdə qida çatmazlığı yaranırsa da biz buna getmişik. Daha sonra bu “xalq lideri” mütiliklə deyir:

“Mən təkrar bəyan edirəm ki, hədsiz çətinliklərlə olsa da mən Sovet Rusiyasının üzərimə qoyduğu öhdəliyi (hansı öhdəliyi? – İ.İ.X) tam yerinə yetirmişəm. Azərbaycan nefti Sovet Rusiyasına məxsusdur”. (N.Nərimanov, “İzbrannıe proizvedeniya”, Baku – 1989, tom 2, str 553-557).

F.Köçərli “Nəriman Nərimanov” kitabında yazır ki, hakimiyyətin ilk ilində Nərimanov Rusiyaya 60 milyard manatlıq neft göndərmişdi, özü də müftə. Fəhlələr neftin hansı şərtlərlə göndərildiyini soruşduqda o, belə cavab vermişdi:

“...biz Rusiyaya hər nə versək yenə də az olacaqdır, çünki bu bizim borcumuzdur, bizim bilavasitə vəzifəmizdir”.

Hörmətli oxucu, çox təəccüblüdür, doğrudanmı xalqın sevimli rəhbəri olmaq iddiasındakı bu adam rus süngüsü üzərində 2-3 il hakimiyyət sürməsi xatirinə kəndlisini var-yoxdan çıxarır, fəhləsini aclıq çəkməyə məcbur edir, qabaqcıl adamların fiziki-mənəvi məhvinə susur, millətin nəyi varsa, şimala daşıtdırır, torpağımızı, sərvətlərimizi qan düşmənimizə ərməğan edir və bunu özünə borc bilir?

N.Nərimanovun anlamında Rusiyanın bizə bəxş etmiş olduğu xöşbəxtliyin və bunun əvəzi olaraq bizim onun qarşısnda vəzifəmizin və borcumuzun daha biri, orqanizmin gizli xəstəliyinin gec aşkar olan əlaməti kimi, 1964-cü ildə aşkara çıxdı.

Yadımdadır ki, həmin il Azərbaycanın Rusiya tərkibinə “könüllü girməsi”nin 150 illiyini bayram edilməsi ilə əlaqədar paytaxt Moskvadan bir çox qonaq, o cümlədən SSRİ Tarix İnstitutunun keçmiş direktoru A.L.Sidorov və başqa tarixçi alimlər gəlmişdi. Onları vağzalda qarşılayan tarixçi alimlərimizə Sidorov, “Çox qəribə haldır ki, insan ölkəsinin işğalını bayram olaraq qeyd edir” – demişdir. (Moskvanın Dağlıq Qarabağı ermənilərə verməklə bağlı anti Azərbaycan siyasətinə respublika zəhmətkeşlərinin Vətənimizin müstəqil olmasının tərəfdarı kimi şifahi çıxışları və mətbu yazıları ilə tanınan Az.SSR EA-nın müxbir üzvü, Mahmud İsmayılovun 1989-cu ildə “Çənlibel” təşkilatının Azərnəşrin keçmiş Hüsü Hacıyev küçəsində ki, keçmiş binasındakı söhbətindən bir xatirə).

Onu da qeyd edək ki, Nəriman adlı bir bolşevik 1919-cu ildə Azərbaycanın Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl, Zəngəzur uyezdlərində Müsavat hökuməti və xalq ordumuz əleyhinə pozucu təbliğat aparırdı. N.Nərimanovların, M.Əzizbəyovların və ümumiyyətlə, bolşeviklərin (kommunistlərin) kim olduqları sualını gec də olsa özümüzə verməliyik.

Azərbaycandan torpaq qoparıb Emənistana verilməyin kökündə Rusiyanın Qafqazı əldən verməmək məqsədi dururdu. Çox təəssüf ki, Azərbaycanın o vaxtkı rəhbəri N.Nərimanov bolşeviklərin gizli məqsədini duya bilməmişdi. Azərbaycanın təbii sərvətlərini, torpaqlarını qonşulara paylamaqda N.Nərimanov çox əliaçıq, cəsarətli, özününkülərə yardım münasibətində isə çox aciz olub. Azərbaycanı XI Orduya işğal etdirən bu insan 1920-ci ilin 27 mayında imzaladığı dekretlə neft sənayesini milliləşdirib, onu Azərbaycanı tanımaq istəməyən, onunla hesablaşmağı lazım bilməyən, sonralar neft kralı adlandırılmış Serebrovskinin ixtiyarına buraxdıqdan sonra Azərbaycan kəndlisinin kerosin tapmadığı üçün talaşa yandırmağından, Tiflisdə isə bizim neftin daha ucuz satıldığından hansı məntiqlə narazılıq edir?

M.Ə.Rəsulzadə Azərbaycanın müstəqil, suveren bir dövlət olması üçün illərlə müstəsna fəaliyyət göstərmişdi. Buna görə də o, XI Ordunun süngüləri üzərində qurulmuş Sovet hakimiyyətinin Azərbaycanı qarət, talan etməsinə, törətdiyi qətliamlarına sakit baxa bilmirdi. M.Ə.Rəsulzadə 1921-ci ildə S.Orconikidzenin yanında Nərimanova sovet hökumətinin qanunsuz hərəkətlərini nə üçün qəbul etdiyini soruşduqda ondan “Mən nə edim, məni dinləyən yoxdur” cavabını almışdı. Bu cavabdan qeyzlənən S.Orconikidze:

“Xeyr, yoldaş Nəriman, bu sözlərlə özünü məsuliyyətdən qurtara bilməzsən. Sözləri dinlənilməyən bir rəisi – hökumət məmləkətin fəlakətində iştirak etməmək və məsuliyyətdən qurtarmaq üçün istefa verər – işdən çıxar” – demişdi. (N.Nəsibzadə, Nərimanov:sönməyən ulduz, yoxsa bütün sonu? “Azadlıq” qəzeti, 26.07.1991)

V.Leninin əsərlərinin 1965-ci ildə çap olunmuş 51-ci cildində, 1920-ci ilin iyununda Q.Orconikidzeyə göndərdiyi teleqramda deyilir:

“Bundan başqa Azərbaycanın bütün daxili, xarici siyasətinə rəhbərlik Sizə həvalə olunur”.

Hərçənd bu teleqramdan Nərimanov xəbərdar ola bilməzdi, ancaq işlərin gedişindən o özünün kağız üzərində rəhbər və Rusiya rəhbərliyinin əlində bir oyuncaq olduğunu duymalı idi. Bəlkə də Nərimanov vəziyyəti başa düşürdü, lakin rus süngüsü üzərində hakimiyyətə gəldiyi üçün səsini çıxara bilməyib, şəxsiyyətinin alçaldılması, hətta Pankratovun əmrilə həbs olunması ilə də barışırdı. Nərimanov o dövrdə Azərbaycanın fəlakətində bilavasitə iştirak etmişdi. Ümumiyyətlə isə, istilaçılar yerli əhalidən on minlərlə vətənsevərlərin edam qərarını adətən özlərinin yerli xalqdan təyin etdikləri, özünün oyuncaq olması ilə razılaşan rəhbərə imzaladırdılar. Buna görə də qətliamların müəllifləri istilaçılar olsalar da yerli rəhbərlər də ən azı siyasi, mənəvi məsulyyətdən qurtula bilməzlər!

N.Nərimanov Azərbaycanın əbədi xöşbəxtliyini insanların dayanıqlı milli xüsusiyyətlərini – dil, adət-ənənə eyniliyini, əhalinin avtoxton olub-olmamasını, dini mənsubiyyətini nəzərə almadan müxtəlif milliyyətli vətəndaşların yalnız əmək münasibətlərinin yaxınlığını əsas tutaraq onları qardaş hesab etməklə Rusiya ilə bağlayırdısa, M.Ə.Rəsulzadə Vətənin xöşbəxtliyini ölkənin müstəqilliyində, əhalinin isə milli şüurunun oyandırılmasında, onun yetkinləşdirilməsində və milli vəhdətdə görürdü.O, milli birliyi qorumağı vacib hesab edir, beynəlmiləlçilik, kosmopolitizm kimi ideyaların milli birliyin parçalanmasına, məhvinə xidmət etdiyini əsaslandırırdı. M.Rəsulzadə eyni vaxtda bütün xalqlara hürriyyət arzulayırdı və bunu sonra real olaraq həyata keçirdi, Azərbaycan Parlamentinin tərkibi bunu aydın göstərir. N.Nərimanov da xalqının xoşbəxtliyini istəyirdi, lakin onun bu məqsəd üçün seçdiyi ideoloji platforma bünövrəsindən nöqsanlı olduğu üçün özü də xeyli nöqsana yol verdi.

Mənbə: : “Vətən düşüncələri (tarixin olaylarında) “ – İrşad İbrahimov

Bakı - 2007