Naməlum xala vətandaşları qatarda necə qısnayır? Sındırılan, çapılan vətəndaşın iztirabı

Kulis.az Eminqueyin öz şeiri haqqında yazısını təqdim edir.

Eminqueyin şəhər həyatının insanın üzərində buraxdığı təsirləri, çətinliklər qarşısında məcburi dəyişimini, cəmiyyətin duyğusuzlaşmasını və tarixi hadisələrin insan ruhunda açdığı yaraları əks etdirən bir şeiri haqqında yazmaq istəyirəm. Əvvəlcə qeyd edim ki, həm fəlsəfi, həm sosial, həm də tarixi aspektlər daşıyan güclü bir əsərdir:

Sürtünə-sürtünə daş adamlara
Bakı metrosunda dəri dəyişdim.
Görsən, tanımazsan, elə sınmışam...
Kiri, səsə salma, kiri, dəyişdim...

Biri itələdi dal-dala məni,
Biri yaman çapdı dörd nala məni,
Gördüm, möhkəm sıxır bir xala məni,
İyirmi yanvarda yeri dəyişdim.

Basabas içində itdi bədənim,
Tərlədim, sel-suya batdı bədənim,
Hamam arzusuna çatdı bədənim,
Çıxdı bədənim kiri, dəyişdim.

Bu şeir çoxqatlı və dərin məna daşıyır. Onun həm fəlsəfi, həm də ictimai mesajlarını araşdıraq.

Fəlsəfi Analiz

Şeir insanın özgələşməyini, zamanla və şəraitlə uyğunlaşmağını təsvir edir. "Dəri dəyişdim" ifadəsi təkcə fiziki yox, həm də mənəvi dəyişikliyi simvolizə edir. İnsan həyatın çətinlikləri, təzyiqi və çarəsizliyi qarşısında məcbur dəyişilir. Bakı metrosu burada dar, boğucu və xaotik bir məkan kimi təqdim edilir ki, bu da ümumilikdə həyatın sərt reallıqlarına işarədir.

Yazılma Səbəbi

Şeirdə şəhər həyatının, xüsusən, Bakı metrosunun sıxlığının və insanların bir-birinə qarşı laqeydliyinin təsviri verilir. Burada, sadəcə, fiziki basabas yox, mənəvi təzyiq də var. Şair bu mühitdə insanın bir fərd kimi yox olmağını və sonda özünü başqa cür hiss etməyini göstərir.
"Sürtünə-sürtünə daş adamlara" misrası, daşlaşmış, duyğusuzlaşmış insanlara toxunmaq metaforasıdır.

Cəmiyyətə Verilən Mesajlar

- Şəxsiyyətin deformasiyası: Şair insanın daim dəyişdiyini, amma bəzən bu dəyişikliyin məcburi olduğunu vurğulayır. Şəhərin stressi, sosial problemləri insanı dəyişməyə, hətta sınmağa məcbur edir.
- İctimai laqeydlik: Metrodakı insanların bir-birinə qarşı davranışı – itələmə, sıxma, laqeydlik – cəmiyyətdə empatiyanın azaldığını göstərir.

Bədii Təsvir Vasitələri

- Metaforalar: "Dəri dəyişdim" – insanın həyat şərtlərinə uyğunlaşaraq fərqli şəxsiyyətə çevrilməsi. "Daş adamlar" – duyğusuz, soyuq, laqeyd insanlar.
- Anadiplos (təkrarlar): "Kiri, dəyişdim", "bədənim" kimi sözlərin təkrarı duyğunu gücləndirir və şeirin ritmini artırır.
- Söz oyunları: "Biri yaman çapdı dörd nala məni" – burada həm fiziki itələnmə, həm də at çapmağa bənzədilən bir təlaş, tələskənlik hiss olunur.

Beləliklə, bu şeir insanın zaman və şərait qarşısında məcburiyyətini, cəmiyyətin soyuqluğu və şəhər həyatının amansızlığını dərin poetik dillə əks etdirir. Şairin "dəri dəyişdim" etirafı, əslində, bir insanın içindəki keçidlərin, sınmaların simvolik ifadəsidir.
Həm fiziki, həm mənəvi sıxıntıların təsiri ilə formalaşan bu dəyişiklik, hər şəhər insanının yaşadığı, lakin, bəlkə də, adını qoya bilmədiyi bir prosesdir.
Şeir təkcə Bakı metrosunun təsviri deyil, həm də həyatın basabasları arasında itən və yenidən formalaşan insan talelərinin güzgüsüdür.

Bu şeirin fəlsəfəsinə və emosional yükünə nisbətdə dünya ədəbiyyatında bir neçə məşhur şeir yada düşür. Xüsusilə, şəhər həyatının basqısı, insanın cəmiyyət içində sınması və dəyişməsi mövzusunda bəzi əsərlər bu şeirlə ruhən yaxındır.

1. T. S. Eliot – "The Love Song of J. Alfred Prufrock" ("C. Alfred Prufrokun sevgi mahnısı")
Bu şeirdə şəhər həyatının tənqidi və insanın sosial mühitdə necə dəyişdiyi təsvir edilir. Prufrok xarakteri cəmiyyətin gözləntiləri və şəxsi narahatlıqları arasında sıxılmış bir insanı simvolizə edir. Bakı metrosundakı basabasın içində insanın şəxsiyyətinin itməsi kimi, Eliotun qəhrəmanı da böyük şəhər həyatında özünü kiçik və əhəmiyyətsiz hiss edir.

2. Çarlz Bodler – "Les Fleurs du Mal" (Şər Çiçəkləri)
Bodler Parisin sıx küçələrində insanların necə robotlaşdığını və şəhərin insanı dəyişdirdiyini təsvir edir. Onun şeirlərində metropol həyatının boğuculuğu və cəmiyyətin laqeydliyi açıq şəkildə görünür. Bakı metrosundakı "daş adamlar" obrazı da Baudelaire-in laqeyd, duyğusuz insan obrazlarına bənzəyir.

3. W. H. Auden – "The Unknown Citizen" ("Naməlum vətəndaş")
Bu şeirdə də fərdin cəmiyyət içində şəxsiyyətini itirməsi və statistikaya çevrilməsi təsvir olunur. Auden öz qəhrəmanını adisiz və emosiyasız bir varlıq kimi göstərir ki, bu da şeirdəki "daş adamlara sürtünərək dəri dəyişmək" obrazı ilə səsləşir.

Nəticə

Bu şeir T. S. Eliotun şəhər mövzulu pessimist şeirləri, Bodlerin şəhər tənhalığı təsvirləri və Kafka ruhunda metaforik dəyişimlərlə dünya ədəbiyyatında müəyyən paralellər yaradır. Bu baxımdan, şeir həm fəlsəfi, həm sosial tənqidi, həm də dərin psixoloji məna daşıyan güclü bir poetik nümunədir.