Narduqan yoxsa Milad?

Tarix boyu kənd təsərrüfatı və maldarlıqla məşğul olan ibtidai cəmiyyətlər üçün isti mövsümlər xüsusi əhəmiyyətə malik olmuşdur. Soyuq qış və quraqlıq aylarından sonra yazın gəlişi, günəşin doğuşu, havanın istiləşməsi böyük sevinclə qarşılanırdı. Təbiətin canlanması, oyanış xüsusi mərasimlərlə qeyd olunurdu.

Fəsillərin dəyişməsi ilə bağlı müxtəlif bayramların meydana gəlməsi də elə bununla əlaqədardır. Köçəri həyat tərzi sürən türk xalqları üçün isti havaların əhəmiyyətini təsəvvür etmək çətin deyil. Türk xalqlarının folklorunda təbiət hadisələri ilə bağlı keçirilən ayinlərin və bayramların çoxluğu da məhz bu amillərlə bağlıdır. Qədim Türk toplumlarında mövsüm dəyişilmələri ilə bağlı qeyd olunan bayramlardan biri də Narduqan bayramıdır. Ad nar + tuğan sözlərinin birləşməsindən meydana gəlmişdir. “Nar”  günəş,  “toğan” (toğmak) isə Divani lüğət-it türk kitabında da qeyd olunduğu kimi yüksəlmək, doğmaq mənasını ifadə edir. Adın izahından da göründüyü üzrə, dekabr ayının 21-dən sonra qeyd olunan bu bayram yeni ilin başlanğıcı və günəşin doğuşuna həsr olunmuşdur. Bildiyimiz kimi 21 dekabr qış gün dönümüdür və bu gündən etibarən gecələr qısalıb, gündüzlər uzanmağa başlayır. Günəşin müqəddəs hesab olunduğu mifoloji dünyagörüşünün daşıyıcısı olan qədim türk xalqları həmin hadisəni təbiətə qarşı böyük həssaslıqla müşahidə etmiş və onu bayram kimi qeyd etmişlər. Günəş kultuna söykənən bu bayram, günəşin ayla uzun sürən mübarizəsi və sonda qalib gəlməsi münasibəti ilə keçirilən şənliyin nəticəsidir. Bəzi mənbələrdə Narduqan bayramının keçirildiyi gün 22 dekabr, bəzilərində 24 dekabr, bir neçə mənbədə isə 25 dekabr olaraq qeyd olunsa da bütün tədqiqatçıların ortaq məxrəcə gəldiyi məqam bundan ibarətdir ki, bayram 2 həftə ərzində davam edir. Məsələn, “Folklor və Dövlətçilik düşüncəsi” kitabında göstərilir ki, Volqaboyu türklərdə Narduqan dekabrın 24-də qeyd olunmuşdur. Başqa bir mənbədə isə bayramın 25 dekabrdan  5 yanvaradək qeyd olunduğu yazılmışdır. Çox güman ki, qədim türklər dekabrın 21-dən sonra müşahidə etmişlər və ayın ilk dəfə bədirləndiyi gün bu bayramı qeyd etməyə başlamışlar və şənlik 2 həftə ərzində davam etmişdir. Hazırda Milad bayramı ilə əlaqələndirilən şam ağacının bəzədilməsi, altına hədiyyələr qoyulması və şaxtababa kimi atributlar da Narduqana aid rituallar hesab olunur. Yeni ildə keçirilən mərasimlərin və şam ağacı ənənəsinin Orta Asiya mənşəli olduğu faktı şumeroloq Muazzez İlmiye Çığın apardığı araşdırmalar nəticəsində üzə çıxarılmış yeni bir məlumatdır. Alim tədqiqatlarında bugünkü Milad bayramının qədim türklərin Narduqan bayramı ilə əlaqəli olduğunu qeyd edir. Narduqan bayramının Hun yürüşləri ilə birlikdə Avropaya daşındığını hesab edir. Xristianlıqla birlikdə isə bu mərasimlər İsanın doğumu ilə əlaqələndirilib, Milad kimi qeyd olunmağa başlanmışdır. Alimin fikrincə, “xristian adətləri” kimi təqdim edilən Milad və ona dair ritualların kökü Orta Asiyadan çıxmış və Xristianlıqla heç bir əlaqəsi yoxdur. 

Qədim türklərin mifoloji dünyagörüşündə həyat ağacının yeri və əhəmiyyəti bir çoxumuza məlumdur. Heç də təsadüfi deyil ki, onların təsəvvürlərindəki dünyanın düz mərkəzində yerləşən həyat ağacı şam ağacı ilə eyniləşdirilmişdir. Bu da şamın həmişəyaşıl bitki olması ilə bağlıdır. Buna görə də onlar Narduqan bayramını qeyd edərkən yaşayış yerlərinə ən yaxın məsafədə yerləşən, ən uca şam ağacını heyvan tüklərindən hazırlanmış “oyuncaq”larla bəzəyirmişlər. Şam ağacının ətrafına toplanmış hər kəs bir arzu, dilək tutar və bunun üçün qadınların əvvəlcədən heyvan tükündən hazırladığı lentləri ağacın əlçatan budaqlarına bağlayarmışlar. Bu ənənənin izlərini müqəddəs hesab olunan kimsələrin qəbirlərinin yanındakı hər hansı ağaca arzu tutub parça, yaylıq bağlamaq adətində görə bilərik. Eyni zamanda, onlar hündür şam ağacının göyü tutduğuna, saxladığına, onun insanların üstünə düşməyinin qarşısını aldığına inanır və göy tanrı ilə əlaqə vasitəsi olaraq qiymətləndirirmişlər. Bu inancın göstəricisi kimi “bəzədilmiş” şam ağacının altına göy tanrı üçün hədiyyələr, ərməğanlar qoyulurmuş. Diqqət etsək, Türk mədəniyyətinə aid xalçalarda da həyat – şam ağacının stilizə edilmiş ornament formasına rast gəlmək mümkündür. Miladın başqa bir atributu sayılan şaxtababa isə əslində, türk mifologiyasında Soyuq xan, yaxud Ayaz ata adlandırılan obraz hesab olunur. O, soyuq havalarda meydana çıxıb kasıb adamlara kömək edən müqəddəs surətdir. İnanca görə Ay Allahı onu türkləri soyuq havalara qarşı qorumağa göndərmişdir.

Ayaz ata Türk mifologiyasında soyuqla mübarizə, bərəkət və qışın simvolu hesab olunur. Ayaz ata ilə bağlı fikirlər Ankara Universiteti Türk Dili və Ədəbiyyatı şöbəsinin müəllimi, professor Dr. Nurullah Çetin daxil olmaqla bir çox tədqiqatçıların araşdırmalarında təsdiqini tapmışdır. Bayramın keçirilmə tarixi daha qədimə dayansa da onun haqqında ilk məlumatlara Göytürklərin Orxon-Yenisey abidələrində rast gəlinmişdir. Uyğur türklərinə aid hekayələrdən də Narduqan bayramına aid ritualların izlərini tapmaq mümkündür.

Narduqan bayramı yaxınlaşdıqca evlərini və ətraf əraziləri təmizləyən türklər həmin gün ən gözəl paltarlarını geyinərək bəzədilmiş şam ağacının altına toplaşıb şənlik keçirir, musiqi alətlərinin olmadığı dövrlərdə ocaq qapağı, tava və s. məişət alətlərindən istifadə edərək daha sonrakı dövrlərdə isə qarmon ifasında rəqs edirmişlər. Eyni zamanda, müxtəlif yeməklərin hazırlanması, ayı, keçi və b. şəkillərə düşüb tanınmaz olmaq üçün kürklər, kürkdən tikilmiş başlıqlar geyinib ev-ev gəzib girdikləri evlərdə çalıb oynamaq, üzük falı, qulaq falı, yuxu falı, qaşıq falı, toyuqla fal və s. Narduqanın əyləncə məqsədli adətlərindəndir. Hazırda tatarlar, başqırdlar, qazaxlar, çuvaşlar və qismən başqa türk toplumları tərəfindən Narduqan folklor örnəyi, milli-mədəni bayram kimi yaşadılır. 2010-cu ildən isə mədəni irsi yaşatmaq məqsədi ilə hər il Türkiyənin Bodrum bölgəsinin Gündoğan və Kumbahçe ərazilərində dekabr ayının 21-22-də şənlik ab-havasında Narduqan festivalı keçirilir. Bütün bunlar zaman keçdikcə unudulmağa üz tutmuş, Narduqanın yenidən xatırlanması, yaşadılması baxımından əhəmiyyətli addımlardır.

Bütün Türk dünyasını astanasında dayandığımız Narduqan Bayramı münasibəti ilə təbrik edirik!

Rüzgar Camal
AMEA Naxçıvan bölməsi