Natəvan poeziyasında qəlbin etirafları

AZƏRTAC Xurşidbanu Natəvana həsr olunan silsilə yazılar davam etdirir

Bakı, 21 sentyabr, AZƏRTAC

Xurşidbanu Natəvanın məhəbbət mövzusunda yazdığı şeirlərinin çoxunda vəfa, həsrət və intizar motivləri sənətkarlıqla tərənnüm edildiyi kimi, bir sıra qəzəllərində də peşmanlıq, yalvarış, üzrxahlıq, mütilik, nigaranlıq və təəssüf hissləri ifadə olunub. Bir çox şeirlərində müəllif insan həyatına, onun taleyinə çox dərindən və böyük həssaslıqla yanaşaraq, öz oxucusuna zülmdən, riyadan, paxıllıqdan və xudpəsəndlikdən uzaq olmağı tövsiyə edir. Mərifət əhlini eşqin pak məramını əziz tutmağa, insan şərəfini və ləyaqətini qorumağa çalışır. Həmin xüsusiyyətlər Natəvanın yaratdığı lirik qəhrəmanların münasibətində, rəftarında, danışıq və əməllərində təzahür edir.

Bəylər Məmmədovun müəllifi olduğu, Mustafa Çəmənlinin isə “Ön söz” yazdığı “Xurşidbanu Natəvan” kitabında şairənin həyatı və yaradıcılığı ilə yanaşı, onun ayrı-ayrı şeirlərinin mövzu və ideya xüsusiyyətləri, poetik dünyası da geniş təhlil olunur.

AZƏRTAC həmin məqamları oxuculara təqdim edir.

Şairin "Sən idin" rədifli qəzəlində incə ruhlu, nəcib diləkli, mehriban bir aşiqin yarla ixtilatında taleyindən şikayətlənən qadınların ürək sözünü dinləyirik:

Fəqan elə işimi ahü-zar edən sən idin!

Yıxan bu qəlbim evin tar-mar edən sən idin!

Sənin yolunda bəlalar qəbul edən mən idim,

Mənim xilafıma, hicr ixtiyar edən sən idin!

Xurşidbanu qəzəllərdə gözəlin xarici portretini, canlı təsvirini yaratmağa da xeyli diqqət yetirib. O, həqiqi insan surətini vermək üçün əlvan boyalar, inandırıcı bədii vasitələr axtarıb tapıb. Şairin sənətkar qələmi ilə yaranan gözəl surəti zəngin müşahidənin, gözəlliyə olan real münasibətin və səmimi duyğuların məhsuludur:

Könül qanın gözümdən nabüki-qəmzən rəvan eylər,

Masaldır mərdüm içrə mast olan, əlbəttə, qan eylər.

Xatadır, gər, desəm ol nərgisi-məstın xata etmiş.

Yəqinimdir, əgər, qan etmiş isə, qana qan eylər.

Əgər qaşü gözün xışm eyləsə iyma ilə, bir dəm,

Könüldə fitnələr peyda olur, hər dam fəqan eylər.

Başqa qəzəl şairlərindən fərqli olaraq, Natəvan diqqəti daha çox insanların daxili aləminə cəlb edir. O, qəzəldə mənanı ön plana çəkir:

Qoyubdur intizarında, nəçin gəlməz, nəçin gəlməz?

Həmişə ahu-zarında, nəçin gəlməz, nəçin gəlməz?

mətləsi ilə başlayan şeirində Natəvanın darıxdırıcı, təlaş və nigaranlıq içərisində kimisə gözlədiyini başa düşmək çətin deyildir. O, karvanından ayrılıb, xanımından əl çəkərək, tənha qaldığı bir vaxtda iltifatı kəsən bir dilbərə işarə edərək deyir:

O zülfi-nərgisi-məstə könül çoxdandı pabəstə,

Məni hicran edib xəstə, nəçin gəlməz, nəçin gəlməz?

Səri-kuyin gəzər könlüm, güli-ruyin sevər könlüm,

Vüsalın çün dilər gönlüm, nəçin gəlməz, nəçin gəlməz?

Xeyirxahlıq, rəhmdillik, insanpərvərlik Natəvanın sədaqətə və dostluğa həsr etdiyi qəzəllərinin əsas ruhunu təşkil edir. O, bəxtiyarlığı göylərdə, müqəddəs aləmdə gəzməyib, vəfalı dost və aşinalarda, qədrbilən insanlar arasında axtarıb. Dostluq dedikdə, Natəvan, ülfəti və qarşılıqlı məhəbbəti nəzərdə tutur. “Ey dust” rədifli qəzəldə iki dost arasında ayrılıq salmağa cəhd edən rəqibin xain əməli pislənir, yalan-riya xəfif və zərif bir kinayə ilə tənqid olunur:

Rəqib töhməti etdi məni cüda, ey dust!

Bu zülmü gördü rəva, görməsin səfa, ey dust!

Əgər ki, tiğ çəkib öz əlinlə öldürəsən,

Deyil mənim bu cəfa, bilməzəm cəfa, ey dust!

Natavanın yaradıcılığına, onun şeirlərinə ümumi nəzər saldıqda orada həyatın və şeiriyyətin gücünü, qüvvəsini tapmaq olar. Bu şeirlər bizə dərin əhvali-ruhiyyəni xatırladır. Orada insana, təbiətə məxsus xüsusiyyətlər: əyilməyən məğrur mənəviyyat, nəcib duyğular, incə hissələr, məhəbbətlə dolu həyat, hicranlı gecələr, etiraf, göz yaşları, vüsal, səadət həsrəti görmək mümkündür. Yüksək qadın düşüncəsi, lətafət və incəliyi Natavan yaradıcılığında özünə müstəqil yol açıb.

Xurşidbanu poeziyamızın sirlərinə, qanun-qaydalarına dərindən bələd olan və öz yaradıcılığında klassik şeirin ənənələrini yeni dövrdə davam etdirən bir sənətkar olub.