Nədən yuxu görürük?

Hər birimiz yuxu görürük – lakin bu hadisənin məqsədi hələ də elm tərəfindən tam aydınlaşdırılmayıb. Harvard Universitetindən yuxu tədqiqatçısı Deirdre Barrett bildirir ki, “neçə yuxu psixoloqu olsa, yuxuların məqsədi barədə elə bir çox nəzəriyyə də var”.

Sigmund Freud, 1899-cu ildə nəşr etdiyi “Yuxuların Təfsiri” adlı kitabında yuxuları ruhun dərin qatlarında basdırılmış, hələ həll olunmamış daxili konfliklərin ifadəsi kimi təqdim etmişdir. Onun fikrincə yuxular insanın alt şüurunda gizlənən hissləri və arzuları ortaya çıxarar. Lakin bu yanaşma zaman-zaman tənqid edilib – çünki rəylər yalnız subyektiv analizə əsaslanır və eyni yuxuya fərqli iki psixoloq tamamilə fərqli mənalar verə bilər.

2000-ci ildə Finlandiyalı neyrobioloq Antti Revonsuo bu məqsədi fərqli yanaşma ilə izah edib. O iddia edir ki, yuxular qədim bioloji müdafiə sistemi rolu daşıyır – beynimiz yuxu zamanı təhlükəli situasiyaları simulyasiya edərək onlarla necə mübarizə aparmağımızı praksis etməyə çalışır.

2005-ci ildə aparılan bir tədqiqatda, travma almış uşaq və travma almayanlar müqayisə edildi; travma almış uşaqlar daha tez-tez və daha qorxulu yuxular görürdülər – bu isə onların zəkasının təhlükə ilə mübarizə üsullarını “təlimləndirdiyini” göstərirdi.

Lakin 2008-ci ildə aparılan başqa bir araşdırma ilə bu fikrə qarşı çıxıldı. Belə ki, Cənubi Afrikada yüksək cinayətli bölgələrdə yaşayan iştirakçılarla, Cinayət nisbəti aşağı olan Uelsdə yaşayanlar müqayisə edildikdə, eyni səviyyədə təhlükələrə məruz qalan Cənubi Afrikalılar o qədər də qorxulu yuxular görmürdülər. Bu isə təhlükə simulyasiya nəzəriyyəsinə əks arqument oldu.

Başqa bir nəzəriyyə isə yuxuların sadəcə yaddaşın bərkidilməsi prosesinin "by product"u olduğunu irəli sürür. Yuxu zamanı beyin hipokampus və neokorteks arasında sinxron işləyərək yeni öyrənilən məlumatları köhnələrlə əlaqələndirir, qarışdırır – nəticədə ortaya çıxan qarışıqlıq, bir-birinə qarışan məzmunlarla yuxu kimi həqiqiləşir.

Yuxular, xüsusilə mənfi emosiyaların işlənməsində mühüm rol oynaya bilər. Boşanan və depressiya içərisində olan şəxslər üzərində tədqiqat göstərir ki, bu insanlar yuxularında keçmiş həyat yoldaşlarını gördükdə, xüsusilə bu yuxular emosional olaraq zəngin olarsa, psixoloji rifahlarında bir il ərzində əhəmiyyətli yaxşılaşmalar müşahidə edilib.

Başqa bir araşdırmada, stresli hadisələrdən sonra yuxu görən şəxslərin səhər o hadisələrə qarşı daha müsbət hisslərlə oyandıqları ortaya çıxıb – bu da göstərir ki, yuxular emosional yükümüzü “yenidən formatlayaraq” daha davamlı olmağımıza yardım edir.

Son zamanlarda aparılan beyin görüntüləmə tədqiqatları isə göstərir: çox qorxu ilə yüklü yuxular görən insanların beyinlərində, üçüncü göz və hipokampus kimi, təhlükə mərkəzləri yuxu zamanı işləyərək, gündüz bu bölgələrin daha sakit olmasına səbəb olur. Bu, yuxuların bir növ “gecə terapisi” funksiyasını daşıdığını göstərir.

Barrett bildirir ki, bəlkə də "Yuxu görməyin səbəbini soruşmaq" deyil, "Düşünməyin səbəbini soruşmağın" vaxtıdır. Uyanıqda düşüncələrimiz planlama, problemləri həll etmə və xəyal qurmağa xidmət edirsə, yuxular da bənzər şəkildə – amma başqa frekansda – eyni rolları yerinə yetirə bilər.