Neft 127 dolları keçdi

Yaxın Şərqdə davam edən hərbi qarşıdurma artıq yalnız regionun təhlükəsizlik problemi deyil. Hörmüz boğazında gəmiçiliyin kəskin azalması, Səudiyyə Ərəbistanının neft infrastrukturuna hücumlar və Qırmızı dənizdə artan risklər dünya enerji bazarını ciddi sınaq qarşısında qoyub.

Azpost.info bildirir ki, Beynəlxalq Enerji Agentliyi vəziyyəti qlobal neft bazarı tarixində ən böyük tədarük pozuntusu kimi qiymətləndirir. Agentliyin məlumatına görə, müharibədən əvvəl Hörmüz boğazından gündə təxminən 15 milyon barel xam neft və 5 milyon barel neft məhsulu keçirdi. Bu, dünya neft istehlakının təxminən beşdə birinə bərabərdir. Hazırda həmin axınlar kəskin şəkildə azalıb.

Beynəlxalq Valyuta Fondu da Hörmüz boğazının de-fakto bağlanmasını və regiondakı infrastruktur zədələrini dünya neft bazarında tarixdə ən böyük təchizat pozuntusu kimi xarakterizə edir. Fondun hesablamasına görə, qlobal neftin təxminən 25-30 faizi, LNG tədarükünün isə təxminən 20 faizi bu marşrutdan keçir.

Bu mənzərədə Azərbaycan üçün xüsusi bir paradoks yaranır: neft bahalaşır və ölkənin ixrac gəlirlərinin artması üçün imkan yaranır, amma eyni böhran dünya iqtisadiyyatında inflyasiyanı, logistika xərclərini və iqtisadi qeyri-müəyyənliyi artırır.

Azərbaycan nefti 127 dolları keçdi

Azərbaycanın “Azeri Light” neftinin qiyməti sentyabrın 15-də 127,29 dollar/barelə yüksəlib. Gün ərzində artım 7,27 dollar və ya 6,06 faiz olub. Ceyhan limanında FOB şərtləri ilə qiymət 121,71 dollar təşkil edib.

Bu rəqəm Azərbaycanın ixrac gəlirləri baxımından diqqətçəkəndir.

2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycan 14,678 milyon ton xam neft və neft məhsulu ixrac edib. İxracın fiziki həcmi ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 7,8 faiz azalsa da, onun dəyəri 10,5 faiz artaraq 9,282 milyard dollara çatıb.

Yəni hazırkı mənzərənin əsas xüsusiyyəti budur:

Azərbaycan daha az həcmdə neft satır, amma yüksək qiymət ixrac gəlirini dəstəkləyir.

Bu, ölkənin neft gəlirlərinin qiymət şoklarına nə qədər həssas olduğunu bir daha göstərir.

Bəs 127 dollar Azərbaycan üçün nə deməkdir?

İlk baxışdan yüksək neft qiyməti Azərbaycan üçün müsbət xəbərdir. Çünki ixrac gəlirlərinin və enerji sektorundan daxilolmaların artması dövlət maliyyəsinə əlavə imkan yarada bilər.

Lakin burada mühüm bir məqam var: neftin dünya bazarında bahalaşması Azərbaycanın gəlirinin avtomatik olaraq eyni nisbətdə artması demək deyil.

Bunun bir neçə səbəbi var.

Birincisi, hasilat və ixrac həcmi də vacibdir. Qiymət yüksəlsə də, fiziki ixracın azalması ümumi gəlir artımını məhdudlaşdıra bilər.

İkincisi, Azərbaycanın neftinin qiyməti Brentlə eyni deyil. “Azeri Light” keyfiyyət və bazar şəraitindən asılı olaraq Brentə nisbətdə fərqli qiymət formalaşdırır.

Üçüncüsü, yüksək neft qiyməti Azərbaycanın əsas ixrac gəlirini artırsa da, ölkənin idxal etdiyi məhsulların və logistikanın bahalaşması həmin üstünlüyün bir hissəsini kompensasiya edə bilər.

Dünyada neft bahalaşır, amma qiymət hər gün dəyişir

Burada daha bir mühüm məqam var: neft bazarında hazırda yalnız bahalaşma deyil, çox yüksək volatillik müşahidə olunur.

Sentyabrın 15-də Brent 108,75 dollaradək yüksəlib. Ertəsi gün Səudiyyə Ərəbistanının Oman üzərindən əlavə neft yükləri göndərməsi və ABŞ ehtiyatları ilə bağlı məlumatların təsiri ilə Brent 105,83 dollara qədər geriləyib. Sentyabrın 17-də isə Brent 104,59 dollara, WTI 101,29 dollara düşüb.

Deməli, bazarın əsas problemi artıq yalnız “neft neçə dollardır?” sualı deyil.

Əsas sual budur:

Bu qiymət neçə həftə və ya neçə ay belə qalacaq?

Çünki 100 dollarla 130 dollar arasında fərq böyükdür, amma Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün daha vacib məsələ yüksək qiymətin davamlı olub-olmamasıdır.

Hörmüz boğazı niyə bütün hesabları dəyişir?

Hörmüz boğazı dünyanın enerji sisteminin ən həssas nöqtələrindən biridir.

Bu marşrutun normal fəaliyyət göstərməməsi Körfəz ölkələrinin neftinin dünya bazarlarına çatdırılmasını çətinləşdirir. Digər marşrutların imkanları isə məhduddur.

Səudiyyə Ərəbistanının Şərq-Qərb kəməri məhz bu səbəbdən xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Lakin sentyabrın 10-da kəmərə hücumdan sonra onun fəaliyyəti pozulub və Yanbu limanından bəzi neft yüklərinin dayandırılması Avropadakı alıcıları alternativ mənbələr axtarmağa məcbur edib.

Bu isə Azərbaycan üçün maraqlı imkan da yaradıb.

Reuters-in məlumatına görə, Polşanın Orlen şirkəti Səudiyyə təchizatındakı pozuntunu kompensasiya etmək üçün Norveç, Böyük Britaniya, Əlcəzair, Qazaxıstan, Azərbaycan və Amerika qitəsindən əlavə neft yükləri almağa başlayıb.

Başqa sözlə, böhran Azərbaycanın neftinə əlavə bazar tələbi yarada bilər.

Amma Azərbaycanın qarşısında başqa risk də var

Neftin bahalaşması yalnız gəlirlər məsələsi deyil.

Dünya bazarında enerji bahalaşanda onun ardınca nəqliyyat, istehsal və logistika xərcləri də artır. IMF də xəbərdarlıq edir ki, enerji idxal edən ölkələr üçün bu, faktiki olaraq gəlirlərə əlavə vergi effekti yaradır; yüksək enerji qiymətləri istehsal xərclərini artırır və əhalinin alıcılıq qabiliyyətini zəiflədir.

Azərbaycan isə həm neft ixrac edən, həm də müxtəlif məhsulları idxal edən ölkədir.

Bu səbəbdən dünya bazarında neftin bahalaşması Azərbaycan üçün iki istiqamətli təsir yaradır:

müsbət tərəf: neft gəlirləri və ixrac gəlirləri artır;

mənfi tərəf: dünya üzrə enerji, logistika və məhsul xərcləri yüksəlir.

Bu iki effektin hansı tərəfinin daha güclü olacağı böhranın müddətindən asılı olacaq.

Ən böyük təhlükə neftin 130 dollar olması deyil

Əsl təhlükə yüksək qiymətin uzun müddət davam etməsidir.

Beynəlxalq Valyuta Fondu iyulda qeyd edirdi ki, müharibənin ilk şokundan sonra neft bazarı daha yüksək qiymətlərin qarşısını müəyyən qədər istehsal artımı, tələbin zəifləməsi və ehtiyatların istifadəsi hesabına ala bilib. Lakin həmin “təhlükəsizlik yastığının” əhəmiyyətli hissəsi artıq istifadə olunub.

Bu, çox vacib məqamdır.

Əgər böhran qısa müddətdə səngisə, neft qiymətləri yenidən aşağı düşə bilər. Əgər Hörmüz boğazındakı vəziyyət, Səudiyyə infrastrukturuna hücumlar və digər tədarük problemləri uzun müddət davam etsə, bazarda çatışmazlıq daha da dərinləşə bilər.

Bu halda 110-120 dollar diapazonunun yenidən gündəmə gəlməsi təəccüblü olmayacaq. Lakin hazırkı bazar hərəkətləri göstərir ki, belə səviyyələrə çatmaqla yanaşı, qiymətlər sürətlə geri də çəkilə bilir.

Azərbaycan üçün əsas məsələ: neft gəlirindən necə istifadə olunacaq?

Burada məsələ yalnız neftin neçə dollara satılması deyil.

Yüksək qiymətlər Azərbaycanın maliyyə imkanlarını genişləndirirsə, əsas sual həmin əlavə gəlirin iqtisadiyyata necə çevrilməsidir.

Əgər əlavə neft gəlirləri yalnız cari xərclərin artırılmasına yönəlirsə, yüksək qiymət dövrünün təsiri müvəqqəti olacaq.

Əgər gəlirlər iqtisadiyyatın qeyri-neft sektorunun inkişafına, infrastrukturun modernləşdirilməsinə, məhsuldarlığın artırılmasına və insan kapitalına yönəldilirsə, yüksək neft qiyməti daha uzunmüddətli iqtisadi effekt yarada bilər.

Bu baxımdan hazırkı böhran Azərbaycanın köhnə problemini yenidən gündəmə gətirir:

Neft bahalaşanda ölkə nə qazanır və neft ucuzlaşanda hansı risklərlə üzləşir?

Qarşıdakı aylarda üç ssenari

Birinci ssenari – gərginliyin azalması: Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpası və regionda hərbi eskalasiyanın səngiməsi bazardakı risk əlavəsini azalda bilər. Bu halda neft qiymətləri indiki yüksək səviyyələrdən geri çəkilə bilər.

İkinci ssenari – uzunmüddətli qeyri-müəyyənlik: Hərbi qarşıdurma davam edir, lakin enerji infrastrukturu və əsas ixrac marşrutları tamamilə sıradan çıxmır. Bu halda neft yüksək qiymətlər ətrafında dalğalana, bazarda volatillik uzun müddət davam edə bilər.

Üçüncü ssenari – yeni tədarük şoku: Hörmüz boğazında vəziyyət daha da pisləşir, alternativ marşrutlara hücumlar artır və daha çox hasilat və ixrac gücü sıradan çıxır. Bu halda qiymətlərin yenidən kəskin sıçraması mümkündür.

IEA-nın qiymətləndirməsi məhz bu üçüncü ssenarinin nə qədər ciddi risk yaratdığını göstərir: Hörmüzdən keçən enerji axınının azalması dünya bazarında tarixdə ən böyük neft tədarük pozuntusuna səbəb olub.

Azərbaycanın qazancı da, riski də neftin qiymətindən böyükdür

Hazırda Azərbaycanın “Azeri Light” neftinin 127 dolları keçməsi ölkə üçün əhəmiyyətli gəlir imkanı yaradır. Amma bu rəqəmə yalnız “Azərbaycan üçün yaxşı xəbər” kimi baxmaq düzgün olmaz.

Çünki eyni vaxtda Azərbaycanın ixrac etdiyi neftin fiziki həcmi azalır, dünya enerji və logistika xərcləri yüksəlir, qlobal iqtisadi artım üçün risklər artır və neft bazarında kəskin qiymət dalğalanması davam edir.

Yəni Yaxın Şərq böhranı Azərbaycan üçün həm gəlir, həm də risk mənbəyidir.

Əsas məsələ isə neftin bu gün 105, 110 və ya 127 dollar olması deyil.

Əsas məsələ Azərbaycanın yüksək neft qiymətləri dövrünü nə qədər səmərəli istifadə edə bilməsidir.

Çünki tarix göstərir: neftin qiyməti həmişə yüksək qalmır. Enerji bazarında bu gün qazanc kimi görünən fürsət sabah qiymətlərin dəyişməsi ilə yenidən riskə çevrilə bilər.

Samir Abdulla

AzPost.az