Neft qiymətlərimiz necə formalaşır?

İlham Şaban

Neft üzrə ekspert

Azərbaycan neftinin qiyməti $71 dollardan baha satılıb. Bu gün yerli KİVlərimizi maraqlandıran sual ondan qaynaqlanır ki, hansı səbəbə belə qiymət artımı olub və bunun Azərbaycana xeyri nədir?

İkinci hissədən başlayım: dövlət büdcəmiz ixrac neftimizin orta illik qiymətinin $65-na hesablanıb. Ona görə də bu qiymətdən baha satdığımız hər barel “qara qızıl” dövlət büdcəmizə əlavə qazanc gətirən amildir. Amma gündəlik baş verən bu qiymət dəyişiklikləri situativ “sevinc” və “məyusluq” göstəricisi hesab oluna bilər, çünki neft qiymətləri dünya bazarında anbaan (hər partiya üzrə) dəyişən xammaldır.

Azərbaycan isə hazırda adətən bir gündən artıq müddətdə bazara 1 tanker çıxara biləcək imkandadır. Energetika nazirliyinin məlumatları əsasında deyə bilərik ki, Azərbaycanın orta günlük neft (o cümlədən kondensat) ixracı təqribən 470 min bareldir. Adətən, ixrac üçün 600 min və təqribən 1 mln barel tutumu olan tankerlərdən istifadə edilir. Və bu baxımdan da KİV-lərimizi izlədikdə həftədə 4-5 dəfə Azərbaycan neftinin ixracına dair məlumatlara rast gəlirik. Əslində isə Azeri Light markası altında yalnız Supsadan bazara çıxarılan kiçik həcmdə neft satılır.

Yəni bu gün neftimiz əvvəlkindən $1 baha satılıbsa, bu o deməkdir ki, ortalama $470 min daha çox qazanmaq şansımız olub və əksinə.

Ceyhandan ixrac etdiyimiz neftin markası BTC Blend-dir. Yəni BTC kəməri ilə bazara çıxarılan neft qarışığı. Niyə belə adlanır? Çünki BTC-lə Azərbaycan neftindən əlavə Xəzərin o tayından tranzitlə daşınan neft həcmləri də var.

İndi qiymət məsələsini aydınlaşdıraq.

Azərbaycan nefti 1998-ci ildən qlobal bazara çıxarılsa da, onun qiymətləri hərraclarda (birjalarda) təyin edilmir. Bizim neft “spot” qiymətləri ilə dəyərləndirilir, yəni ixrac terminallarında satıcı və alıcı arasında razılaşdırılır. Bundan əlavə neftin qiymətinə həmin gün dünya birjalarında olan qiymətlər, neftin satıldığı və boşaldılacağı terminalda tələb-təklif də təsir edir.

Neftimizin qiymətini Azərbaycanda rəsmən elan edən qurum yoxdur. KİV-lərin istifadə etdikləri qiymət yerli bazara “sızdırılan” məlumatdır, ona görə də mənbəsi göstərilmir.

Onu deyim ki, Azərbaycanda ixrac neftimizin ORTA Aylıq qiymətləri də açıqlanmır. Maliyyə nazirliyi bəzən yarımillik qiymətləri dərc edir. Və yaxud da Milli Məclisdə büdcə müzakirələri zamanı ilin 9 ayını üzrə ortalama ixrac qiymətləri ictimailəşdirilir.

KİV-lərimiz xəbər başlıqlarında bir qayda olaraq əhval-ruhiyyə artıran göstəricilərdən istifadə edirlər. Ona görə də reallıqda dövlət büdcəsinə “daxil olmalı olan” göstəricini deyil, maksimum qiymətə fokuslanırlar.

Bu məsələni bir qədər dəqiqləşdirim.

Ceyhandan neft böyük əksəriyyətlə FOB müqavilələri əsasında satılır. Bu tip müqaviləyə görə, alıcı tankerə qədər nefti alıcıya təhvil verir. Və buninla da onun öhdəliyi bitir.

Bir də var neftin CİF müqavilələri əsasında alıcının təyin etdiyi limana çatdırılması. Bu tip müqavilələr üzrə neftin qiyməti baha olur. Səbəbi də odur ki:

• Neftin tankerə yüklənməsi

• Daşımanın təşkili (Fraxt)

• Daşıma müddətində neftin sığortalanması

• Xərc və logistika satıcının üzərinə düşür.

Ona görə də bu tip müqavilə üzrə satılan neft baha olur və həmçinin daşıma üçün marketinq (qazanc) xərclərini də nəzərə alır.

Hərraclarda neftin qiyməti FOB müqavilələrinə bağlıdır, yəni filan yerdə tankerə qədər təhvil.

Məsələn, bu gün KİVlərimizdə paylaşılan qiymət ($71,75/barel) CİF müqaviləsi üzrə formalaşan dəyərdi. Amma FOB müqavilələri üzrə satış 69,62 dolları təşkil edib. Yəni fərq hər bareldə $2,17 təşkil edib.

Əgər Dövlət Neft Fondunun və Hesablama Palatasının illik hesabat və rəylərinə baxsaq, onda orta ixrac qiymətlərinin XALİS qiymətini daha dəqiq görə bilrik. Bu nədir? İzah edim. Əgər nefti FOB müqavilə ilə 65 dollara satmışıqsa, bu o demək deyil ki, həmin məbləğ də vergi ödəyən şirkətin ya da Neft Fonduna daxil olan məbləğ olacaq. O, satıcıya ödənilən qiymətdir. Satıcı həmin məbləğdən bank rüsumları, həmçinin gömrük xidmətlərini də ödəməli olur ki, yerdə qalan vəsait real hər bareldən ixracın dəyərini əks etdirir.

AzPost.az

Paylaş