Nikah yaşının pozulması: Məsuliyyət və sanksiyalar

Erkən nikah problemi bir çox ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda da aktual sosial və hüquqi məsələlərdən biridir. Xüsusilə qızların erkən yaşda nikaha cəlb olunması, onların təhsil, səhiyyə və şəxsi inkişaf hüquqlarının pozulmasına səbəb olur. Azərbaycan qanunvericiliyi erkən nikahların qarşısının alınması və uşaqların müdafiəsi məqsədilə bir sıra hüquqi mexanizmlər nəzərdə tutub. 

Erkən nikah dedikdə, qanunla müəyyən edilmiş nikah yaşına çatmamış şəxslərin nikaha daxil olması başa düşülür. Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsinə əsasən, nikah yaşı qadınlar və kişilər üçün 18 yaş olaraq müəyyən edilib. Nikah yaşı yalnız istisna hallarda (əsaslı səbəblər olduqda) məhkəmənin qərarı ilə 17 yaşa qədər endirilə bilərdi. 2025-ci il iyul ayının 1-dən etibarən ölkə ərazisində 17 yaşında nikaha daxil olmaq istəyənlər üçün qanun sərtləşdirilib. Belə ki, qeyd edilən tarixdən etibarən nikah yaşına çatmamış şəxslərə tətbiq olunan üzrlü səbəblər ləğv olunub. 

Təəssüf ki, rəsmi və qeyri-rəsmi statistika Azərbaycanda qanunvericiliyin tələblərinin pozulması hallarının olduğunu göstərir. 

Qanunla müəyyən edilmiş nikah yaşına çatmamış şəxsin nikaha məcbur edilməsi həm Ailə Məcəlləsi, həm də Cinayət Məcəlləsi baxımından hüquqazidd hərəkət sayılır və ciddi hüquqi məsuliyyətə səbəb olur.

Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 176-1.2-ci maddəsinə əsasən, şəxsin nikah yaşına çatmayan birini nikaha daxil olmağa məcbur etməsi cinayət əməli kimi tanınır. Bu əməlin törədilməsinə görə aşağıdakı məsuliyyətlər nəzərdə tutulur:

- 3 min manatdan 4 min manatadək miqdarda cərimə;

- 4 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə.

Əgər bu əməl zor tətbiq etmə, hədə-qorxu və ya digər qeyri-insani üsullarla müşayiət olunarsa, cəza daha da ağırlaşdırıla bilər.

Bundan əlavə, erkən nikah nəticəsində baş verən digər hüquq pozuntuları - məsələn, uşağın təhsildən yayınması, sağlamlığa zərər vurulması və ya məcburi əmək - əlavə cinayət və inzibati məsuliyyətə səbəb ola bilər.

Cinayət Məcəlləsinin 176-2-ci maddəsinə görə, 16 yaşına çatmayan şəxsin erkən evliliyinin həmin şəxsin və ya erkən evliliyə daxil olan digər şəxsin valideynləri və ya onları tərbiyə etmək vəzifəsi daşıyan şəxslər və ya erkən evliliyə daxil olan yetkinlik yaşına çatmış şəxs tərəfindən təşkil edilməsi aşağıdakı məsuliyyət doğurur:

- 2000 manatdan 3000 manatadək miqdarda cərimə

-  2 ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması

- 2 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə.

Ekspertlər deyirlər ki, erkən nikah nəticəsində azyaşlılar çox zaman psixoloji, fiziki və sosial travmalar yaşayır. Onlar təhsildən kənarda qalır, erkən doğuş riski artır və gələcəkdə əmək bazarına çıxış imkanları məhdudlaşır. Bu, həm fərdi səviyyədə, həm də ümumi cəmiyyətin sosial-iqtisadi inkişafı baxımından mənfi nəticələr doğurur.

Qanunvericilik baxımından isə bu cür hallar hüquqi dövlətin əsas prinsiplərinə ziddir və hüquqi maarifləndirmə tədbirlərinin gücləndirilməsini zəruri edir.

Təhsil eksperti Elmin Nuri deyir ki, məktəblərdə, icmalarda və sosial şəbəkələrdə erkən nikahların fəsadlarını göstərən maarifləndirici proqramlar həyata keçirilməlidir. Real həyat hekayələri ilə insanlar bu problemin ciddiliyini anlamalıdır. 

“Təhsilini davam etdirən qız uşaqlarının erkən nikaha cəlb olunma riski qat-qat azdır. Ailələr təhsilin dəyərini başa düşməli, dövlət isə qızların təhsilə çıxışını təmin etməlidir.

Valideynlərin məlumatlandırılması, onların düşüncə tərzinin dəyişdirilməsi əsas hədəflərdən biri olmalıdır. Bəzən valideynlər bu addımı “xeyirli iş” kimi görürlər, lakin bu düşüncə tərzi dəyişməlidir.

Hər bir uşaq öz gələcəyini özü qurmaq haqqına malikdir. Gənclərə özlərini tanımaq, bacarıqlarını inkişaf etdirmək, öz seçimlərini etməyə imkan yaradılmalıdır”.

Araz Zeynalov

Yazı “Jurnalist Araşdırmaları Mərkəzi” İB-nin Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin yardımı ilə həyata keçirdiyi “Erkən nikah əleyhinə ictimai maarifləndirmənin gücləndirilməsi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb.