Nitsada xatırlanan 20 erməni və: unudulan 4010 azərbaycanlı

Bəs Avropa ictimai sferasında onilliklərdir itkin düşmüş azərbaycanlıların fotoşəkilləri niyə yoxdur?

Nitsa meri Erik Çiottinin müharibə cinayətlərinə görə Azərbaycanda cəza çəkən 20 Ermənistan vətəndaşına “şəhərin fəxri vətəndaşı” adının verilməsi təşəbbüsü onun tərəfdarları tərəfindən humanitar jest kimi təqdim olunur. Lakin bu zahirən nəcib ritorikanın arxasında fundamental bir sual yaranır: insan hüquqlarının qorunması harada bitir və Cənubi Qafqazın həssas münaqişədən sonrakı gündəliyinə siyasi müdaxilə haradan başlayır?

22 oktyabrda Nitsa şəhərində Azərbaycanda cəza çəkən Ermənistan vətəndaşlarına dəstək mitinqi keçirilib. Onların portretləri şəhər meriyası binasının qarşısında Ermənistan bayrağının rənglərində lentlərlə birlikdə nümayiş etdirilib. Çiotti onlara şəhərin fəxri vətəndaşı adının verilməsini təklif etmək niyyətində olduğunu açıqlayıb və onların "dərhal və qeyd-şərtsiz azadlığa buraxılmasını" tələb edib.

Bu formul vəziyyəti sadə bir rəğbət ifadəsindən daha da uzadır. Etirazçılar tərəfindən "əsir" və "girov" adlandırılanlar arasında Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində mövcud olan separatçı xuntanın hərbi-siyasi rəhbərliyinin keçmiş üzvləri də var. Onlardan bəziləri artıq Azərbaycan məhkəməsi tərəfindən ağır ittihamlarla məhkum ediliblər.

Nitsada istifadə olunan terminologiyanın əhəmiyyətinin səbəbi də budur. "Girovlar" sözü auditoriya üçün hazır mənəvi nəticəni nəzərdə tutur: əgər insanlar girov saxlanılırsa, onlara qarşı irəli sürülən ittihamları müzakirə etməyin mənası yoxdur - qalan tək şey onların azad edilməsini tələb etməkdir. Beləliklə, hüquqi müzakirələr daha emosional cəhətdən əlverişli siyasi konstruksiya ilə əvəz olunur.

Bakının mövqeyi kökündən fərqlidir. Azərbaycan iddia edir ki, söhbət milliyyətinə görə azadlıqdan məhrum edilmiş insanlardan deyil, konkret ittihamlarla mühakimə olunan şəxslərdən gedir. Bunlara Qarabağ münaqişəsi zamanı hərbi təcavüz, müharibə cinayətləri, işgəncə və digər ağır cinayətlərlə bağlı ittihamlar daxildir.

Məhkəmə proseslərinin keyfiyyəti, prosedur təminatlarına riayət edilməsi və ya fərdi qərarların beynəlxalq standartlara uyğunluğu barədə mübahisə etmək olar. Bu cür suallar insan hüquqları ilə bağlı beynəlxalq müzakirələrin normal bir hissəsidir. Lakin hər kəsin "qeyd-şərtsiz" azadlığa buraxılması tələbi əslində ədalət sisteminin fərdi aspektlərinə qarşı tənqid deyil, Azərbaycanın öz ərazisində törədilən cinayətləri araşdırmaq hüququnun inkarıdır.

Daha fundamental bir sual ortaya çıxır: Avropa şəhərinin bələdiyyəsinin siyasi bəyannaməsi başqa bir suveren dövlətin məhkəmə qiymətləndirməsini effektiv şəkildə əvəz edə bilərmi? Nitsanın hər kəslə həmrəylik ifadə etmək hüququ var, lakin fəxri vətəndaşlıq hüquqi müraciət deyil və bələdiyyə binasında keçirilən siyasi etiraz məhkəmə qərarlarını ləğv etmir.

Bundan əlavə, bu, sadəcə simvolik bir jest deyil. Fəxri vətəndaşlıq, şəhərin xüsusi hörmətə layiq hesab etdiyi insanlara verdiyi ən yüksək ictimai tanınma formalarından biridir. Buna görə də, bu statusun separatçı xuntanın keçmiş üzvlərinə şamil edilməsi təklifi qaçılmaz olaraq siyasi nəticələrə səbəb olur. Əslində, Nits məhbusların taleyi ilə bağlı narahatlığını ifadə etməklə yanaşı, onlara simvolik legitimlik də təklif edir.

Və burada Fransanın mövqeyinin ən həssas nöqtəsi - onun seçiciliyi - ortaya çıxır. Nitsanın bələdiyyə binasının qarşısında 20 erməninin fotoşəkili peyda olub. Fransa ictimaiyyəti onların üzlərini görür, adlarını eşidir və ailələri haqqında məlumat əldə edir. Mücərrəd siyasi məsələ şəxsi insan hekayələrinə çevrilir - ictimai rəğbət oyatmağın ən təsirli yollarından biri. Bəs Avropa ictimai sferasında onilliklərdir itkin düşmüş azərbaycanlıların fotoşəkilləri niyə yoxdur?

Rəsmi Bakı məlumatlarına görə, 782 mülki şəxs də daxil olmaqla 4010 Azərbaycan vətəndaşının taleyi hələ də naməlum olaraq qalır. Azərbaycan həmçinin Ermənistan tərəfinə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı əsir götürülmüş və ya girov götürülmüş 834 vətəndaşı haqqında məlumat verib. Bu rəqəmlərin arxasında otuz ildən çoxdur ki, qohumlarının başına gələnlərdən və qalıqlarının harada olduğundan xəbərsiz olan minlərlə ailə dayanır.

Təzad xüsusilə diqqət çəkir, çünki Nitsa etirazından bir az əvvəl itkin düşmüş azərbaycanlıların qohumları Brüsseldəki Avropa İttifaqı qurumlarının qarşısında yaxınlarının taleyinə diqqət çəkmək üçün tədbirlər keçiriblər.

Bu iki hadisənin qarşı-qarşıya qoyulması demək olar ki, qaçılmazdır. Bir Avropa şəhərində erməni cinayətkarlarının portretləri yerli liderlərin iştirak etdiyi yüksək səviyyəli siyasi kampaniyanın bir hissəsinə çevrilir. Digərində isə minlərlə itkin düşmüş azərbaycanlının ailələri Avropa qurumlarının heç olmasa onların hekayəsini eşitməsini təmin etməyə çalışırlar.

Bu, “əzab rəqabəti” məsələsi olmamalıdır. Universallıq istənilən humanitar mövqeyin son sınağıdır. Əgər bir şəxsin milliyyəti onun əzablarının Avropa siyasi arenasında nə dərəcədə göründüyünü müəyyən edirsə, problem insan hüquqlarının qorunmasından daha çox şeyə gətirib çıxarır.

Məhz buna görə də Nitsa hadisələrini Bakı ilə Paris arasındakı münasibətlərin ümumi vəziyyətindən ayrı nəzərdən keçirmək çətindir. Son bir neçə ildə Azərbaycan dəfələrlə Fransanı Ermənistan-Azərbaycan məsələsinə birtərəfli yanaşmada ittiham edib. Bakı qeyd edir ki, fransız siyasətçiləri Qarabağ ermənilərinin hüquqlarını, erməni əsirlərini və erməni mədəni irsini fəal şəkildə müzakirə edirlər, lakin onlar yüz minlərlə Azərbaycan məcburi köçkünü, dağıdılmış yaşayış məntəqələrini, mina çirklənməsini və minlərlə itkin düşmüş şəxsi nadir hallarda xatırlayırlar.

Nitsa etirazı bu mənzərəyə xüsusilə uyğun gəlir. Əvvəllər əsasən milli siyasət səviyyəsində özünü göstərən şey indi bələdiyyə səviyyəsində təkrarlanır. Üstəlik, bu, Cənubi Qafqazın özünün uzun müddətdir davam edən qarşıdurma məntiqindən tədricən çıxmağa çalışdığı bir vaxtda baş verir.

Bu gün Bakı və İrəvan yaxın vaxtlara qədər praktik olaraq həll olunmayan kimi görünən məsələləri birbaşa müzakirə edirlər. Bunların arasında itkin düşmüş şəxslərin taleyi də var. İki ölkənin komissiyaları əlaqə saxlayır, məlumat mübadiləsi aparır və qalıqların axtarışı və itkin düşmə hallarının aydınlaşdırılması ikitərəfli münaqişədən sonrakı gündəliyin bir hissəsinə çevrilir.

Bu, çox maraqlı bir paradoks yaradır: onilliklər boyu müharibəyə dözən Azərbaycan və Ermənistan tədricən ən ağrılı məsələləri birbaşa bir-biri ilə müzakirə etməyi öyrənir, bəzi Avropa siyasətçiləri isə regionu əvvəlki qarşıdurma dilinə qaytarmağa davam edərək, yalnız bir tərəfi dəstəkləyən ictimai simvolik aksiyalar keçirirlər.

Bu o demək deyil ki, sülh naminə ədalətdən danışmaqdan əl çəkməliyik. Əksinə, davamlı barışıq cinayətləri unutmaq və ya əzabları inkar etmək üzərində qurula bilməz. Lakin ədalət və sülh ziddiyyətli deyil. Dövlətin ağır cinayətləri araşdırmaq hüququnu tanımaqla yanaşı, məhbusların hüquqlarına hörmət tələb etmək mümkündür. Hər bir məhkum edilmiş şəxsi avtomatik olaraq siyasi girov elan etmədən məhkəmə prosesini tənqid etmək mümkündür. Azərbaycanlı ailələri görünməz etmədən erməni ailələrini müdafiə etmək mümkündür. Nitsa aksiyasında məhz bu tarazlıq çatışmır.

Əgər Fransa siyasətçiləri Cənubi Qafqaz xalqlarına müharibənin nəticələrinin aradan qaldırılmasına kömək etməyə həqiqətən sadiqdirlərsə, onlar yalnız Azərbaycandakı 20 erməni haqqında deyil, həm də taleyi naməlum qalan 4010 azərbaycanlı haqqında danışmalıdırlar. Onlar yalnız bəzilərinin azad edilməsini tələb etməməli, həm də digərləri haqqında məlumat tələb etməlidirlər. Onlar təkcə şəhər binalarının qarşısında portretlər asmamalı, həm də niyə otuz ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq minlərlə ailənin hələ də yaxınlarının harada dəfn olunduğunu bilmədiyini soruşmalıdırlar. Məhz burada universal dəyərlərin müdafiəsi ilə siyasi cəhətdən əlverişli həmrəylik arasındakı xətt çəkilir.

Bu gün Azərbaycan və Ermənistan onilliklərdir edə bilmədiklərini etmək imkanına malikdirlər: müharibə ilə bağlı fəsli tədricən bağlamaq və ən çətin məsələlərin qarşılıqlı iblisləşdirmə yolu ilə deyil, birbaşa dialoq yolu ilə həll olunduğu bir münasibət qurmaq. Bu proses kövrəkdir və xarici aktorlardan xüsusi məsuliyyət tələb edir.

Avropa itkin düşmüş şəxslərin axtarışını asanlaşdırmaqla, minalardan təmizləməklə, insanların normal həyata qayıtması ilə, itkin düşmüş şəxslərin taleyini müəyyən etməklə və cəmiyyətlər arasında etimad yaratmaqla kömək edə bilər. Lakin o, həmçinin köhnə münaqişəni öz daxili siyasətinə idxal etməyə, iştirakçılarını simvollara çevirməyə və müharibənin xatirəsini ictimai rəğbətə layiq olanlara və daha rahat şəkildə görməzdən gəlinənlərə bölməyə davam edə bilər.

Nitsa simvolik seçimini etdi. İndi başqa bir sual ortaya çıxır: minlərlə itkin düşmüş azərbaycanlının portretləri Avropa şəhər binalarının qarşısında görünəcək, yoxsa görünmək hüququ qurbanın münaqişənin hansı tərəfinə mənsub olmasından asılı olaraq qalacaq?

Avropa üçün bu sualın cavabı istənilən fəxri adlardan daha vacibdir. Çünki eyni zamanda, siyasi xətt üzrə rəğbət bəsləyərkən insan hüquqlarının qərəzsiz müdafiəçisi rolunu iddia etmək mümkün deyil. Əgər Avropa özü kimin xatirəsini qoruyub saxlamağı, kimin ağrısını etiraf etməyi və həmin müharibənin hansı versiyasını siyasi simvola çevirməyi seçməyə davam edərsə, Cənubi Qafqazın müharibəni keçmişdə qoymasına kömək etmək mümkün deyil. Sülh əlverişli “qurbanları” seçməklə başlamır. Bu, bütün qurbanların tanınması ilə və hər bir xalqın xatirəyə, ədalətə və həqiqətə bərabər hüququ ilə başlayır.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov