Növbədə hamı tələsir, bəs başqasının vaxtı? KÖŞƏ

Aptekdə, kassada, avtobus dayanacağında və ya hansısa sənədi almaq üçün gözlədiyimiz yerdə eyni mənzərə ilə rastlaşırıq: hamı tələsir, hər kəsin işi özünə görə vacibdir və çoxları növbənin ona çatmasını gözləmək istəmir. Biri sakitcə irəli keçməyə çalışır, digəri “bir dəqiqəlik işim var” deyərək özünə istisna yaradır, başqa biri isə etiraz etməyə çəkinir. Beləcə, adi bir növbə insan münasibətlərinin kiçik sınağına çevrilir.

Əslində, növbə gözləmək sadəcə vaxt itirmək deyil. Bu, başqasının da bizimlə eyni hüquqa malik olduğunu qəbul etməkdir. Qarşımızda dayanan insanın vaxtı da bizimki qədər qiymətlidir. Onun da işə çatmaq, uşağını götürmək, evə yetişmək və ya vacib bir görüşə getmək ehtiyacı ola bilər. Lakin öz tələskənliyimizi əsas gətirəndə başqalarının vaxtını nəzərə almaq çox vaxt yadımızdan çıxır.

Maraqlıdır ki, insanlar qaydanın pozulmasına həmişə eyni cür reaksiya vermirlər. Bəzən kimsə növbədən irəli keçəndə hamı narazı qalır, amma bunu açıq şəkildə deməyə heç kim cəsarət etmir. Bəzən isə etiraz edən şəxs haqlı olduğu halda, sanki özü problem yaradırmış kimi təqdim olunur. Belə məqamlarda qaydanın mövcudluğu ilə ona əməl olunması arasındakı fərq üzə çıxır. Hamı ədalətli münasibət istəyir, ancaq həmin ədaləti qorumaq üçün məsuliyyət götürmək hər kəsə asan gəlmir.

Bu davranışın arxasında yalnız səbirsizlik dayanmır. Bəzən insanlar qaydalara əməl etməyin onları geridə qoyacağına inanırlar. Başqası irəli keçirsə, özünün də eyni yolu sınamasını zəruri hesab edir. Beləliklə, bir nəfərin qaydanı pozması digərləri üçün də bəhanəyə çevrilir. Nəticədə hamının vaxtına qənaət etməli olan sistem daha da qarışır, kiçik narazılıqlar isə mübahisəyə çevrilir.

Əlbəttə, hər vəziyyət eyni deyil. Yaşlı, hamilə, səhhətində problem olan və ya təcili yardıma ehtiyacı olan insana şərait yaratmaq növbə qaydasını pozmaq deyil, insani münasibətin tələbidir. Əsas fərq ehtiyacla özbaşınalıq arasındadır. Birinə kömək etmək üçün edilən güzəşt başqasının haqqını tapdalamırsa, bu, cəmiyyətin mərhəmətini göstərir. Öz rahatlığımız üçün hamıdan güzəşt gözləmək isə tamam başqa məsələdir.

İctimai mədəniyyət yalnız böyük tədbirlərdə, rəsmi çıxışlarda və ya xüsusi günlərdə görünmür. O, hər gün təkrarlanan xırda seçimlərdə formalaşır. Kassada növbəni qorumaq, avtobusa minərkən əvvəlcə düşənlərə yol vermək, başqasının sözünü kəsməmək və ümumi məkanda özünü tək sakin kimi aparmamaq eyni düşüncənin fərqli ifadələridir: mənim rahatlığım başqasının haqqından üstün deyil.

Növbədə gözləmək bəzən cəmi bir neçə dəqiqə çəkir. Amma həmin dəqiqələrdə göstərdiyimiz münasibət ətrafımızdakı insanlara necə bir cəmiyyətdə yaşamaq istədiyimizi anlatmağa kifayət edir. Qaydaya əməl etmək üçün mütləq kimsənin nəzarət etməsinə ehtiyac duyulmadıqda, ədalət sadəcə tələb olunan prinsip deyil, gündəlik davranışa çevrilir.