Okampo, BCM və Ermənistan Azərbaycan münaqişəsi KONKRET

Amerikanın Forbes jurnalında Daniel Markayndın Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (BCM) və məhkəmənin keçmiş prokuroru Luis Moreno Okampounun fəaliyyətini tənqid edən məqaləsi dərc olunub.

KONKRET.az həmin materialdan seçilmiş hissələri təqdim edir.

Xatırladaq ki, Daniel Markaynd 40 ildən artıq təcrübəyə malik amerikalı vəkil, Flaster Greenberg hüquq şirkətində aviasiya hüququ və dövlət qurumları ilə əlaqələr üzrə qrupların rəhbəridir.

“Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi (BCM) üçün mürəkkəb dövr olub. BMT tərəfindən 2002-ci ildə Roma Statutu əsasında yaradılan bu məhkəmə “ən ağır cinayətlərdə” ittiham olunan şəxsləri təqib etmək səlahiyyətinə malik ilk daimi beynəlxalq məhkəmədir.

Yarandığı gündən BCM kəskin mübahisələrə səbəb olub. ABŞ, Çin, Rusiya, Hindistan, İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı kimi ölkələr onun yurisdiksiyasını tanımaqdan imtina edir. Bundan əlavə, Amerika məhkəmənin mümkün sui-istifadələrindən o qədər narahat idi ki, BCM yarandıqdan qısa müddət sonra ABŞ Konqresi BCM tərəfindən ittiham irəli sürülən hərbçilərin həbsini qadağan edən Amerika Hərbi Qüvvələrinin Müdafiəsi haqqında Qanunu (ASPA) qəbul etdi.

BCM-nin keçmiş prokuroru ilə bağlı son hadisələr məhkəmənin Ermənistan və Azərbaycan arasındakı mübahisəyə qanunsuz müdaxilə etməkdə ittiham olunması fonunda Konqresin və Dövlət Departamentinin narahatlığının səbəbsiz olmadığını göstərir.

Ötən ilin iyulunda ABŞ dövlət katibi Marko Rubio məhkəmənin ölkənin suverenliyi üçün yaratdığı təhlükənin aradan qaldırılmasına yönəlmiş genişmiqyaslı kampaniyanın başladığını elan etdi. Həmin ay Böyük Britaniyada anadan olmuş BCM prokuroru Kərim Xan cinsi təcavüz iddiaları ilə bağlı aparılan araşdırmaya görə vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. Lakin BCM-nin problemləri Xanla başlamayıb.

Məhkəmənin ilk prokuroru 2003-2012-ci illərdə bu vəzifəni tutmuş argentinalı hüquqşünas Luis Moreno Okampo olub. Onun fəaliyyəti mübahisəli, səriştəsiz və ehtimal ki, korrupsiyaya bulaşmış məhkəmə işləri ilə yadda qalıb.

Bunlardan biri Keniyanın “Okampo altılığı” ilə bağlı cinayət təqibi idi. Söhbət seçkilərdən sonra bu Afrika ölkəsində baş vermiş zorakılıqla bağlı araşdırmadan gedirdi. Araşdırma o qədər səriştəsiz aparılmışdı ki, nəticəsiz qaldı. BCM-nin sonrakı daxili araşdırması müəyyən etdi ki, Okampo qeyri-qanuni xarakter daşıyan əlaqələr saxlayıb, avtoritar davranıb və bununla da prokurorluğun fəaliyyətinə zərər vurub. Nəticədə BCM-nin himayəsində olan bir neçə şahid yoxa çıxdı və onların öldürülmüş ola biləcəyi ehtimal edildi. Keniyanın vətəndaş cəmiyyətində ciddi narahatlıq yarandı.

Okamponun vaxtından əvvəl təqsirli elan etdiyi şəxslərdən ikisi sonradan Keniyanın prezidenti və vitse-prezidenti vəzifələrinə seçildi. Onlar seçki kampaniyası zamanı BCM-yə qarşı mövqe nümayiş etdirərək, istintaqı neokolonial müdaxilənin nümunəsi kimi təqdim etdilər.

Daha əvvəl, Konqo Demokratik Respublikasından olan Tomas Luqanqa Dilonun kütləvi şəkildə uşaq əsgərlərdən istifadə və bir sıra insanlıq əleyhinə cinayətlərdə təqib edildiyi, ilk baxışdan “udulmuş oyun” təsiri bağışlayan işdə Okampo məhkəmə prosesinin etibarsız elan edilməsinə az qala səbəb olmuşdu. Terror kampaniyasının təşkilatçısı cəmi 14 il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi və 2020-ci ildən azadlıqdadır.

Mübahisəli reputasiyasına baxmayaraq, BCM-dən ayrıldıqdan sonra Okampo məhkəmədəki əvvəlki əlaqələrindən beynəlxalq münaqişələrə müdaxilə etmək üçün istifadə etməyə davam edir. Onun əsas diqqət yetirdiyi məsələlərdən biri Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsidir.

Okampo bu münaqişə ilə bağlı hesabat hazırlamaq üçün özünü “Dağlıq Qarabağ Respublikası” elan etmiş qanunsuz qurumun həmin vaxt “prezidenti” olan Araik Arutyunyandan tapşırıq alıb. O, cəmi bir həftə ərzində “2023-cü ildə ermənilərin soyqırımı” adlı ekspert rəyi hazırlayaraq müstəqil şəkildə yayımlayıb və daha sonra bu mövqeyini mümkün olan bütün platformalarda təbliğ etməyə başlayıb.

30 aprel 2026-cı ildə Okampo və oğlu Tomasın Rusiya mənşəli erməni biznesmenlərinin dəstəyi ilə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması yollarını müzakirə etdikləri görüntülərin yayıldığı barədə məlumatlar ortaya çıxıb. Bu, seçki prosesinə mümkün qanunsuz müdaxilə ilə bağlı narahatlıqlara səbəb olub və eyni zamanda Bakı ilə İrəvan arasında barışıq səylərinə zərər vura biləcəyi ehtimalını artırıb.

Bu arada Azərbaycan böyük enerji resursları istehsalçısıdır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, ölkənin təxminən 7 milyard barel neft və 2,5 trilyon kub fut təbii qaz ehtiyatı var. Azərbaycan neftini Gürcüstan ərazisindən keçərək Türkiyəyə uzanan Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) kimi transmilli boru kəmərləri vasitəsilə ixrac edir.

Azərbaycan dünyada enerji baxımından özünütəminetmə səviyyəsi ən yüksək olan ölkələrdən biridir. Ölkənin coğrafi mövqeyi və siyasi istiqaməti nəzərə alınarsa, arzuolunmaz kənar şəxslər, məsələn, Okampo kimi şəxslərin müdaxiləsi olmasaydı, Azərbaycan regionun inkişafında son dərəcə mühüm rol oynaya bilərdi.

Sülh mürəkkəb prosesdir və kompromislər tələb edir. Əgər Okampo və ya başqa biri mümkün hər hansı razılaşmaya mane olmaq üçün müdaxilə etməyə çalışırsa, BCM kimi mükəmməl olmayan beynəlxalq təşkilatın pərdəsi altında mücərrəd ədalət haqqında qeyri-müəyyən təsəvvürlərə müraciət etməklə buna nail olmaq çətin deyil.

Okampo da Xan kimi nümayiş etdirib ki, istər ədalət, istərsə də başqa bir ideal naminə həyata keçirilən nəzarətsiz hakimiyyət, əgər məhdudlaşdırılmırsa, ədalətin parodiyasına, hətta əsl faciəyə gətirib çıxara bilər”, – deyə amerikalı vəkil yazıb. (Mənbə: Caliber.az)

Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az