Ölüm düşərgəsində şahmat sayəsində sağ qalan yəhudi yazıçı Efraim Kişon kimdir?

Bu gün İsrailin tanınmış satira ustası, yazıçı, ssenarist və rejissor Efraim Kişonun doğum günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıclığı haqqında materialı təqdim edir.

Bəzən insan taleyi elə qaranlıq, elə amansız sınaqlardan keçir ki, oradan ancaq dərin bir kədərlə çıxmaq mümkün görünür. Amma elə nadir şəxsiyyətlər də var ki, ən dəhşətli zülmə belə nifrətlə yox, həyat dolu bir təbəssümlə, zərif istehza ilə cavab verirlər. Müasir dünya ədəbiyyatının ən böyük satira ustalarından biri olan Efraim Kişon məhz belə bir insan idi.

1924-cü ildə Macarıstanın paytaxtı Budapeştdə doğulan yazıçının əsl adı Ferens Xoffman idi. Gənclik illəri bəşəriyyətin ən qorxunc dövrünə - İkinci Dünya müharibəsinə və Holokost faciəsinə təsadüf etdi. Yəhudi olduğuna görə nasistlərin düşərgəsinə salınan gənc Ferensi ölümdən xilas edən qeyri-adi bir istedadı oldu: şahmat.

Düşərgə komendantı şahmat həvəskarı idi və qarşısına güclü rəqib axtarırdı. Ferens komendantla hər partiyanı əslində həyatı bahasına oynayırdı - qalib gəlmək də təhlükəli idi, bilərəkdən uduzmaq da. O, bu taxta üzərində vaxt qazanaraq sağ qaldı. Daha sonra ölüm düşərgəsinə aparılan qatardan möcüzəvi şəkildə qaçdı, zirzəmilərdə gizləndi və müharibənin sonunu görməyi bacardı.

Müharibədən sonra doğma yurdunda kommunist rejiminin təzyiqləri başlayanda, Ferens 1949-cu ildə bir gəmiyə minib yeni yaranmış İsrail dövlətinə mühacirət etdi. Limanda sənədlərini yoxlayan məmur onun macar adını bəyənməyib dedi: "Ferens nədir? Sənin adın bundan sonra Efraim olacaq, soyadın da Kişon." Beləliklə, o, bir anda həm adını, həm də bütün kimliyini dəyişdi.

Ən maraqlısı isə o idi ki, Kişon bu ölkəyə gələndə bircə kəlmə də ivrit dili bilmirdi. Amma o, təslim olmadı. Əlində lüğət, hər gün saatlarla yeni sözlər əzbərlədi. Cəmi bir neçə il sonra o, bu dildə elə möhtəşəm, elə axıcı və yumorlu felyetonlar yazmağa başladı ki, yerli oxucular onun əcnəbi olduğuna inanmırdılar. O, təkcə dildə yazmırdı, dilin özünə yeni və parlaq ifadələr qazandırırdı.

Kişonun əsərlərini bu qədər sevimli edən cəhət onun uzaq fəlsəfələrdən yox, birbaşa həyatın içindən yazması idi. Onun qəhrəmanları hamımızın tanıdığı sadə insanlardı:

O, hekayələrində həyat yoldaşından danışarkən heç vaxt onun adını çəkməzdi. Həmişə zərif bir sevgi və xəfif kinayə ilə onu "bütün qadınların ən yaxşısı" deyə təqdim edərdi. Evdəki xırda söz-söhbətləri, ailə qayğılarını elə ustalıqla qələmə alırdı ki, hər kəs orada özünü görürdü.

Kişon dövlət idarələrindəki mənasız qaydaları, məmurların biganəliyini darmadağın edirdi. Məsələn, onun məşhur "Blaumilx kanalı" əsərində ruhi xəstəxanadan qaçan bir dəli Təl-Əvivin mərkəzi küçəsini kompressorla qazmağa başlayır. Şəhər rəhbərliyi və məmurlar isə bunu planlı bir dövlət layihəsi zənn edib ona mane olmur, əksinə, kömək edirlər.

O, təkcə qələmlə kifayətlənmədi, həm də rejissorluq etdi. Çəkdiyi filmlər iki dəfə Oskar mükafatına namizəd göstərildi və iki dəfə nüfuzlu Qızıl Qlobus mükafatını qazandı.

Efraim Kişonun həyatındakı ən heyrətamiz məqam onun Almaniyada qazandığı ağlasığmaz populyarlıq oldu. Bir vaxtlar onu məhv etmək istəyən faşist rejiminin dilində - alman dilində onun kitabları 30 milyondan çox tirajla satıldı. Kitab mağazalarında onun imza günləri üçün kilometrlərlə növbələr yaranırdı. Almanlar etiraf edirdilər ki, müharibənin gətirdiyi tarixi utanc və ağırlıqdan sonra onlara yenidən səmimi şəkildə gülməyi məhz bu yəhudi müəllif öyrətdi.

Həyatı boyu 50-dən çox kitab yazan və əsərləri 37 dilə tərcümə olunan Efraim Kişon 2005-ci ildə dünyasını dəyişdi.

Amma özündən sonra çox qiymətli bir həqiqət qoydu: Gülüş insan ruhunun ən güclü qalxanıdır; ən qaranlıq zülmə qalib gəlməyin ən təmiz yolu ona təbəssümlə yuxarıdan baxa bilməkdir.