Osmanlının Lalə dövrü nə şahidlik edən ilk və tək orientalist fransız rəssam

Bu gün flamand əsilli fransız rəssam Jan-Batist Vanmurun doğum günüdür.

Kulis.az bu münasibətlə sənətkarın həyatı və yaradıcılığı ilə bağlı materialı təqdim edir.

Jan-Batist Vanmur XVII–XVIII əsrlərdə yaşamış, Osmanlı İstanbulunu bütün detalları ilə təsvir etmiş flamand əsilli fransız rəssamdır.

O, xüsusilə Osmanlıda "Lalə dövrü"nün sosial həyatı, saray mərasimləri, diplomatik protokol səhnələri və Osmanlı geyim mədəniyyətini sənədli dəqiqliklə əks etdirməsi ilə tanınır.

Bu baxımdan o, "Lalə dövrü"nün ilk və tək orientalist rəssamı sayılır. Vanmurun əsərləri bu gün təkcə sənət nümunəsi deyil, həm də Osmanlı tarixinin vizual yaddaşı kimi qiymətləndirilir.

Jan-Batist Vanmur 9 yanvar 1671-ci ildə Fransanın şimalında, Valansyen şəhərində anadan olmuşdur. Atası dülgər Simon Vanmur, anası isə Marie-Anne Lebrun idi. Gənclik illəri və aldığı təhsil barədə məlumatlar məhduddur, lakin onun dövrün tanınmış müəllimlərindən dərs aldığı ehtimal olunur. Təxminən 1699-cu ildə Parisə köçən Van Mur burada Fransa səfiri Markiz de Ferriolun diqqətini çəkmiş və onun himayəsinə daxil olmuşdur.

Elə həmin il Ferriolun Osmanlı İmperiyasına səfir təyin edilməsi Vanmurun həyatını köklü şəkildə dəyişdi. Rəssam səfir heyəti ilə birlikdə İstanbula gəldi və ömrünün sonuna qədər bu şəhərdə yaşadı.

Onun əsas vəzifəsi Osmanlı sarayında xarici elçilərin qəbul mərasimlərini, rəsmi protokolu, saray ətrafında baş verən hadisələri və İstanbulun gündəlik həyatını təsvir etmək idi. Vanmurun rəsmlərində Boğaziçi sahilləri, liman həyatı, saray dəhlizləri, mərasim alayları, toylar, şənliklər, dərviş ayinləri və şəhər sakinlərinin gündəlik məişəti bütün canlılığı ilə əks olunur.

Vanmur Avropada ən böyük şöhrəti “Osmanlı geyim albomu” ilə qazandı. Bu albom 102 rəsmdən ibarət idi və Osmanlı cəmiyyətinin müxtəlif təbəqələrini – saray məmurlarını, əsgərləri, din xadimlərini, qadınları, fərqli etnik və dini icmaları geyimləri ilə birlikdə təqdim edirdi.

Rəsmlərdən hazırlanan qravürlər 1712-ci ildə Parisdə nəşr olundu və qısa müddətdə bütün Avropada böyük maraq doğurdu.

Albom dəfələrlə təkrar çap edildi, müxtəlif dillərə çevrildi və “Türkeri” adlanan, Osmanlı mədəniyyətinə heyranlıq dalğasının formalaşmasında mühüm rol oynadı. Bu əsər Avropa üçün Osmanlı cəmiyyətinin vizual ensiklopediyası funksiyasını daşıyırdı.

Vanmurun sənətkarlığı Fransa sarayında da yüksək qiymətləndirildi. 1725-ci ildə ona Fransa kralı tərəfindən “Kralın Levantdakı daimi rəssamı” titulu verildi. Bu, Osmanlı torpaqlarında fəaliyyət göstərən ilk rəsmi fransız rəssam statusu idi.

O, yalnız fransız elçiləri üçün deyil, eyni zamanda Hollandiya və Venesiya nümayəndələri üçün də çoxsaylı sifarişlər yerinə yetirmiş, elçi qəbul mərasimlərini və diplomatik görüşləri rəsmə köçürmüşdür. Bu əsərlərin bir qismi bu gün Paris, Amsterdam, Bordo və İstanbulda muzey və kolleksiyalarda qorunur.

Vanmur Osmanlı tarixinin ən sarsıdıcı hadisələrindən biri olan 1730-cu il Patrona Xəlil üsyanının da canlı şahidi olmuşdur. Üsyanın rəhbərini və tərəfdarlarını təsvir edən tablosu XVIII əsr Osmanlı tarixinin ən qiymətli vizual sənədlərindən biri hesab edilir.

Rəssam hadisələri romantikləşdirmədən, müşahidəyə əsaslanan realist yanaşma ilə təqdim etmişdir.

Onun yaradıcılığında Osmanlı gündəlik həyatı xüsusi yer tutur. Türk qadınlarının ev və hamam səhnələri, Mövləvi dərvişlərinin ayinləri, yeniçərilər, saray məmurları, xristian və müsəlman icmaların birlikdə yaşadığı şəhər həyatı Vanmurun rəsmlərində diqqətəlayiq detallarla əks olunmuşdur. Bu əsərlər yalnız estetik deyil, eyni zamanda antropoloji və mədəni baxımdan da böyük əhəmiyyət daşıyır.

Araşdırmalar Vanmurun İstanbulda emalatxanasının olduğunu və burada yerli rəssamlarla birlikdə çalışdığını göstərir. Bu səbəbdən onun adına aid edilən bəzi əsərlərdə üslub və texnika baxımından fərqlər müşahidə olunur. Sənət tarixində bu təsir “Vanmur məktəbi” kimi tanınır və XVIII əsr oryantalist rəssamlığına mühüm töhfə hesab edilir.

Jan-Batist Vanmur 1737-ci ildə Galatada vəfat etmiş və İstanbulda dəfn olunmuşdur. Onun ölümü dövrün mədəni dairələrində böyük kədər doğurmuş, Avropa mətbuatında belə anım yazıları dərc edilmişdir.

Bu gün Vanmurun irsi Osmanlı "Lalə dövrü"nü anlamaq üçün ən dəyərli vizual mənbələrdən biri sayılır. Onun fırçası ilə çəkilən İstanbul səhnələri bir şəhərin yaddaşı, bir imperiyanın gündəlik həyatı və Şərqlə Qərbin mədəni dialoqunun canlı şahididir.