Paris yanır, Avropa silkələnir: Sonun başlanğıcıdırmı?

Avropada uzun illər sabitliyin və rifahın simvolu sayılan şəhərlərdə etirazlar, toqquşmalar və iğtişaşlar hələ də gündəmdədir. Fransada başlayan və sosial narazılıqlar fonunda genişlənən etirazlar digər Avropa ölkələrindəki aksiyalarla eyni vaxta təsadüf edir. Bəs bu dalğa nə vaxta qədər davam edəcək? Fransa hökuməti vəziyyəti nəzarətə götürə biləcəkmi? Avropa yeni siyasi böhranın astanasındadırmı?

Qeyd edək ki, oktyabrın sonuna olan məlumata görə, Fransada etirazların miqyası hakimiyyət üçün ciddi sınağa çevrilib. Oktyabrın 24-də ölkə üzrə keçirilən aksiyalarda Fransa Daxili İşlər Nazirliyinin hesablamalarına əsasən, təxminən 410 min nəfər iştirak edib. Təhlükəsizliyin təmin olunması üçün 70 mindən çox polis əməkdaşı səfərbər edilib, 1300-dən artıq şəxs saxlanılıb. Etirazçılar arasında narazılığın əsas səbəbləri yaşayış xərclərinin artması, təhsil sistemindəki problemlər, dövlət xidmətlərinin vəziyyəti və hökumətin büdcə siyasətidir.

Fransanı qarşıda nə gözləyir?

Fransada baş verənləri yalnız küçə qarşıdurmaları kimi izah etmək doğru deyil. Etirazların başlanğıcında gənclərin təhsil sistemi ilə bağlı narazılığı dayansa da, sonradan sosial bərabərsizlik, bahalaşma və gələcəyə inamsızlıq kimi daha geniş problemlər də gündəmə gəlib. Müxtəlif sosial qrupların eyni etiraz dalğasına qoşulması hökumətin vəziyyətdən çıxış yolunu tapmasını çətinləşdirir.

Fransa hakimiyyətinin qarşısında, əsasən, üç istiqamət görünür.

Birinci ssenari təhlükəsizlik tədbirlərinin sərtləşdirilməsi və küçələrdə nəzarətin gücləndirilməsidir. Polis qüvvələrinin artırılması, müəyyən ərazilərdə komendant saatının tətbiqi və qanunsuz hərəkətlərə qarşı tədbirlər qısamüddətli perspektivdə iğtişaşların miqyasını azalda bilər. Lakin bu addımlar etirazların sosial səbəblərini aradan qaldırmır. İnsanların narazılığına səbəb olan problemlər həllini tapmasa, sakitlik müvəqqəti xarakter daşıyacaq.

İkinci ssenari hökumətin güzəştlərə getməsi və etirazçıların tələblərinin bir hissəsini qəbul etməsidir. Təhsil sisteminə əlavə vəsait ayrılması, sosial müdafiə tədbirləri, əməkhaqlarının və yaşayış xərclərinin müzakirəsi gərginliyi azaltmağa kömək edə bilər. Ancaq Fransanın maliyyə imkanlarının məhdudluğu hökumətin genişmiqyaslı güzəştlər etməsini çətinləşdirir. Belə bir vəziyyətdə hakimiyyət həm büdcə intizamını qorumağa, həm də cəmiyyətin narazılığını azaltmağa çalışmalı olacaq.

Üçüncü ssenari siyasi böhranın dərinləşməsidir. Etirazların davam etməsi, həmkarlar ittifaqlarının ümumölkə tətillərinə çağırışları və hökumətin tələblərə cavab verməkdə çətinlik çəkməsi hakimiyyətə təzyiqi artıracaq. "Reuters"in məlumatına görə, etiraz qrupları oktyabrın 31-də yeni ümumölkə aksiyası, noyabrın 5-də isə tətil keçirilməsi çağırışı ediblər. Bu çağırışların nə dərəcədə geniş dəstək qazanacağı böhranın növbəti mərhələsi üçün mühüm göstərici olacaq.

Etirazlar nə vaxta qədər davam edə bilər?

Hazırkı vəziyyətdə Fransada etirazların konkret tarixdə başa çatacağını söyləmək mümkün deyil. Bununla belə, yaxın həftələrdə prosesin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini müəyyənləşdirən bir neçə əsas amil var: yeni aksiyalarda iştirakçıların sayı, tələbələrin və həmkarlar ittifaqlarının birgə hərəkət edib-etməməsi, hökumətin sosial tələblərə cavabı və küçə qarşıdurmalarının miqyası.

Əgər etirazlar ayrı-ayrı qrupların lokal aksiyaları səviyyəsində qalarsa, hakimiyyətin onları nəzarətdə saxlaması asanlaşacaq. Əksinə, tələbələrə işçilər, dövlət sektoru əməkdaşları və digər sosial qruplar geniş şəkildə qoşularsa, etirazlar uzunmüddətli ümummilli hərəkata çevriləcək.

Fransanın siyasi tarixində belə proseslərin nümunələri var. 2018-ci ildə başlayan “Sarı jiletlilər” hərəkatı yanacaq vergilərinə qarşı narazılıqdan doğaraq daha geniş sosial etirazlara çevrilmişdi. Həmin təcrübə göstərir ki, ilkin səbəbi konkret olan aksiyalar hakimiyyətə və iqtisadi siyasətə qarşı ümumi narazılığın ifadəsinə çevrilə bilər. Bununla belə, hazırkı hadisələrin eyni nəticə ilə yekunlaşacağına dair zəmanət yoxdur.

Avropaya yayılan narazılıq vahid böhrana çevriləcəkmi?

Fransadakı hadisələr Avropanın digər ölkələrindəki etirazlarla eyni vaxtda baş verir. İtaliya, İspaniya, Portuqaliya, Belçika və Albaniyada da yaşayış xərcləri, mənzilə çıxış, təhsil, əməkhaqqı və hökumət siyasəti ilə bağlı narazılıqlar küçə aksiyalarına səbəb olub. Lakin bu ölkələrdəki etirazların tələbləri və siyasi şəraiti bir-birindən fərqlənir. Buna görə də bütün aksiyaları vahid, koordinasiyalı Avropa hərəkatı kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Euronews

Bununla belə, ortaq problemlər diqqət çəkir. Mənzil qiymətlərinin əlçatmaz olması, enerji və gündəlik istehlak xərcləri, dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti və gənclərin gələcəklə bağlı narahatlığı ayrı-ayrı ölkələrdə oxşar narazılıq yaradır. Bu problemlər həll edilmədikcə, Avropanın müxtəlif şəhərlərində yeni etirazların baş verməsi ehtimalı qalacaq.

Əsas məsələ isə küçələrdəki narazılığın siyasi nəticələrə necə çevriləcəyidir. Etirazlar bəzi ölkələrdə hökumətlərin siyasətinə düzəlişlər edilməsinə, sosial xərclərin artırılmasına və ya siyasi qüvvələr arasındakı münasibətlərin dəyişməsinə gətirib çıxara bilər. Digər hallarda isə sərt təhlükəsizlik tədbirləri və parçalanmış etirazçı qruplar hərəkatın zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Avropanı siyasi dəyişikliklər gözləyir?

Fransadakı böhranı daha həssas edən amillərdən biri də qarşıdakı siyasi təqvimdir. 2027-ci ilin yazında keçirilməsi gözlənilən prezident seçkiləri fonunda sosial narazılıq siyasi qüvvələrin mübarizəsinə əlavə təsir göstərəcək. Hakimiyyətin böhranı idarə etmək qabiliyyəti, müxalifətin alternativ təklifləri və seçicilərin iqtisadi vəziyyətə münasibəti siyasi debatların əsas mövzularından birinə çevriləcək.

Belə şəraitdə sağ və sol cinahdakı siyasi qüvvələrin etirazlardan öz gündəmlərini irəli çəkmək üçün istifadə etməsi mümkündür. Ancaq etirazların avtomatik olaraq konkret siyasi qüvvənin qələbəsinə və ya hökumətin dəyişməsinə gətirib çıxaracağını söyləmək olmaz. Bunun üçün narazılığın seçki davranışına necə təsir edəcəyini, etirazçıların vahid siyasi tələblər formalaşdırıb-formalaşdırmayacağını və hakimiyyətin hansı addımlar atacağını izləmək lazımdır.

Avropa İttifaqının gələcəyinə gəlincə, mövcud hadisələr qurumun dərhal dağılacağına dəlalət etmir. Lakin sosial narazılıqların uzun müddət davam etməsi, milli hökumətlərin büdcə və təhlükəsizlik problemləri ilə üzləşməsi, eləcə də Avropa siyasətində milli maraqları önə çəkən qüvvələrin mövqelərinin güclənməsi inteqrasiya prosesinin gələcəyi ilə bağlı mübahisələri artıracaq.

Sonda nə olacaq?

Fransada və Avropanın digər ölkələrində baş verənlərin nəticəsi bir neçə mümkün istiqamətdən biri ola bilər: hökumətlərin müəyyən güzəştlərə getməsi, etirazların sərt tədbirlər nəticəsində tədricən zəifləməsi və ya sosial narazılığın daha uzunmüddətli siyasi böhrana çevrilməsi.

Ən mühüm məqam budur ki, küçələrdə asayişin bərpası ilə cəmiyyətdə etimadın bərpası eyni şey deyil. Polis tədbirləri iğtişaşların qarşısını ala bilər, lakin bahalaşma, mənzil problemi, təhsilin keyfiyyəti və gələcəyə inamsızlıq kimi məsələlər siyasi qərarlar tələb edir.

Ona görə də Avropanı qarşıda mütləq süqutun gözlədiyini söyləmək üçün əsas yoxdur. Eyni zamanda, mövcud narazılıqları adi və qısamüddətli etirazlar kimi qiymətləndirmək də düzgün olmaz. Yaxın həftələrdə Fransada yeni aksiyaların miqyası, hökumətin sosial tələblərə münasibəti və digər ölkələrdəki etirazların inkişafı Avropanın hansı istiqamətə yönələcəyini müəyyənləşdirən əsas göstəricilər olacaq.