Pəhləvilər kimdir: hakimiyyətə necə gəldilər, niyə getdilər? Maraqlı FAKTLAR

İranda etiraz aksiyaları davam edir. Devrilmiş şah Məhəmməd Rza Pəhləvinin ABŞ-da yaşayan oğlu Rza Pəhləvinin hadisələr fonunda aktivliyi isə xüsusi diqqət çəkir. O özünü etirazçıların lideri kimi təqdim edir.

Rza Pəhləvinin də mənsub olduğu Pəhləvilər kimdir? Onlar necə və hansı yolla hakimiyyətə gəlmişdilər?

Globalinfo.az bildirir ki, sülalənin banisi Rza xan 1878-ci ildə Mazandaran bölgəsində anadan olub.

Rza xanın etnik kimliyi ilə bağlı dəqiq sənədlər məhduddur, amma tarixi mənbələr “mazani” olduğunu yazır. Mazanilər iranidilli xalqdır. Bu dil fars dilinə yaxındır, lakin ayrıca qoldur. Yəni Rza şah nə klassik fars aristokratiyasına, nə də qədim “ari” zadəgan nəslinə mənsub idi. “Pəhləvi” soyadı isə sonradan seçilib. O, bununla özünü qədim İran dövlətçilik ənənəsi ilə bağlamaq istəyirdi.

Elmi mənbələrdə “Pəhləvi” sözü Parfiya dövrünün (Arşakilər) dili və mədəniyyəti ilə əlaqələndirilir. Rza xan bununla Qacar türk sülaləsindən fərqli olaraq, iran millətçiliyinə əsaslanan legitimlik yaratmaq istəyirdi.

Rza xanın yüksəlişi atası Abbasəli xanla başlayıb. Belə ki, o, İran kazak briqadasında aşağı rütbəli zabit olub, lakin erkən yaşda həyatını itirib. Atasının yolunu gedən Rza da İran Kazak Briqadasında xidmətə alınır.

Rza xan Pəhləvinin yüksəlişi fərdi istedad yox, dövlətin zəifliyi və hərbi strukturların rolu ilə bağlı idi. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Qacar dövləti faktiki olaraq dağılmış vəziyyətdə idi. Mərkəzi hakimiyyət zəif, əyalətlər yarı-müstəqil, ordu isə pərakəndə idi. Belə bir şəraitdə yeganə nizamlı hərbi birlik İran Kazak Briqadası idi. Rza xan məhz bu briqadaya sadə əsgər kimi daxil oldu. O, qısa müddətdə aşağı rütbələrdən yuxarı pillələrə qalxdı və zabit oldu.

Birinci Dünya müharibəsindən sonra İran tam xaos içində idi. İngiltərə üçün əsas problem təhlükəsiz, mərkəzləşdirilmiş İran idi. 1921-ci ildə baş verən hərbi çevriliş təsadüfi deyildi. Rza xan silahlı gücü təmin edən fiqur, Seyid Ziyaəddin Təbatəbai isə siyasi üz idi. Rza xan çevrilişdən sonra orduya nəzarəti ələ aldı və real hakimiyyətin kimdə olduğu qısa zamanda aydınlaşdı.

Rza şah

Sonrakı mərhələdə Rza xan nüfuzunu möhkəmləndirmək üçün üç əsas addım atdı:

Birincisi, ölkə daxilindəki tayfa və regional silahlı qüvvələri zorla tərksilah etdi. Bu, əhali üçün “təhlükəsizliyin bərpası” kimi görünsə də, əslində bütün güc mərkəzlərinin məhv edilməsi idi.

İkincisi, yeni, mərkəzi ordu yaratdı və bu orduda şəxsi sədaqətə əsaslanan kadrlar irəli çəkildi.

Üçüncüsü isə özünü “ölkəni xilas edən lider” obrazında təqdim etməyə başladı.

Rza xan şah olanda “Pəhləvi” adını götürdü, öz kəndli keçmişini gizlədərək qədim İranla süni bağ qurdu. Məktəblər, tarix dərslikləri və dövlət mediası vasitəsilə yeni milli mif yaradıldı. Bu mifə görə, o, xaosu bitirən, İranı ayağa qaldıran xilaskar idi.

Oğlu Məhəmməd Rza Pəhləvininin anası Təcülmüluk Ayromlu idi. Bununla belə, onun türk mənşəli olduğu barədə mənbələr var. Məhəmməd Rza şahın dövründə Pəhləvilərin özlərini “ari irq”, qədim fars sülaləsinin davamçıları kimi təqdim etməsi daha da intensivləşdi.

Rza şahın əsas hədəfi sekulyar, mərkəzləşdirilmiş, Avropa tipli dövlət qurmaq idi. Bu layihədə dinin ictimai rolu minimuma endirilməli idi. Bu səbəbdən ilk addımlar ruhaniyyətin iqtisadi və sosial dayaqlarını sarsıtmağa yönəldi. Vəqflər dövlət nəzarətinə alındı, dini məhkəmələr ləğv edildi, şəriət hüququnun yerinə dövlət qanunları tətbiq olundu. Bu, mollaların cəmiyyət üzərindəki real təsirini ciddi şəkildə azaltdı.

Ən kəskin qarşıdurma geyim və həyat tərzi islahatları ilə ortaya çıxdı. 1936-cı ildə qadınların hicab taxması qadağan edildi (Kəşf-e hicab). Bu qərar dini yox, zorakı üsulla tətbiq olundu. Polis küçələrdə qadınların baş örtüyünü zorla çıxarırdı. Bu hadisə ruhaniyyət və dindar əhali üçün dövlətin dinə açıq hücumu kimi qəbul edildi. Eyni zamanda mollaların ənənəvi geyimləri də nəzarət altına alındı, dini rəmzlər ictimai məkandan sıxışdırıldı.

Rza şahın hakimiyytinin sonunu gətirən əsas məqmlardan biri də onun İkinci Dünya müharibəsi zamanı tutduğu mövqe idi. Belə ki, İran rəsmi olaraq bitərəf qalsa da, Rza şah Almaniya ilə əlaqələri kəsmədi. Alman mühəndislər ölkənin dəmir yollarında, sənaye və rabitə sahələrində çalışırdı. Britaniya və Sovet İttifaqı bunu təhlükə kimi görürdü, çünki İran həm neftə nəzarət, həm də Sovetlərə hərbi yardımın daşındığı əsas yol idi. Rza şahın sərt və müstəqil davranışı bu güclər üçün idarəolunmaz hesab olunurdu.

Məhəmməd Rza Pəhləvi, Rza Pəhləvi, Fərəh Pəhləvi

1941-ci ilin yayında Britaniya və SSRİ İranı iki tərəfdən işğal edəndə Rza şahın illərlə qurduğu ordu faktiki olaraq çökdü. Britaniya açıq şəkildə onun qalmasını istəmirdi, amma monarxiyanı da tam ləğv etmək riskli sayılırdı. Ona görə çıxış yolu kimi Rza şahın getməsi, taxtın isə oğluna verilməsi planlaşdırıldı.

Rza şah bu qərarı könüllü vermədi. Ona açıq şəkildə bildirildi ki, ya taxtdan imtina edəcək, ya da zorla devriləcək. O da monarxiyanın davamı naminə geri çəkilməyə məcbur oldu. 1941-ci ilin sentyabrında o, rəsmi şəkildə taxtdan əl çəkdi və yerinə oğlu Məhəmməd Rza taxta keçdi.

Məhəmməd Rza Pəhləvi dövründə münasibətlər zahirən yumşaq görünsə də, əslində qarşıdurma daha dərinləşdi. Şah Qərbyönlü modernləşməni sürətləndirdikcə, ruhaniyyət cəmiyyətdə müxalif ideoloji mərkəzə çevrildi. Xüsusilə 1963-cü ildə elan edilən Ağ İnqilab (torpaq islahatı, qadınlara səsvermə hüququ və s.) mollalar tərəfindən “İslam dəyərlərinə zidd” kimi qiymətləndirildi. Ayətullah Xomeyninin açıq şəkildə Şaha qarşı çıxışı məhz bu mərhələdə başladı.

Burada əsas məsələ təkcə din deyildi. Ruhaniyyət Pəhləviləri xarici güclərin – xüsusilə ABŞ və Britaniyanın təsiri altında olan rejim kimi təqdim edirdi. Bu arqument geniş xalq kütlələri üçün inandırıcı idi, çünki Şah rejimi milli iradədən çox, təhlükəsizlik orqanlarına və xarici dəstəyə söykənirdi. Beləliklə, mollalar tədricən milli-mənəvi müqavimətin simvoluna çevrildilər.

Nəticədə Pəhləvilər ruhaniyyəti tam sıradan çıxara bilmədi. Əksinə, onu yer altına itələyərək daha təşkilatlanmış və ideoloji cəhətdən sərt bir gücə çevirdi. 1979-cu il İslam İnqilabı ilə Məhəmməd Rza Pəhləvi ölkəni tərk etməli oldu və İranda tamamilə fərqli rejim hökmranlığa başladı.

Hazırladı: Turan Rzayev
Globalinfo.az