İranda Pəhləvilər hakimiyyətə qayıda biləcək?

İrandakı etirazçıların çoxu İranın son şahının sürgündəki oğlu Rza Pəhləvinin geri qayıtmasını tələb edir. Pəhləvi özü iranlıları küçələrə çıxmağa və ayətullah rejiminə qarşı çıxmağa çağırıb. 

"Unikal" xəbər verir ki, taxt-tacın keçmiş varisi Rza Pəhləvi uşaqlıqdan vaxtı çatanda atasının taxtını tutmağa hazır idi. Lakin 1979-cu ildə ölkədə İslam İnqilabı baş verdi. Rza Pəhləvi o vaxt 19 yaşında idi və ABŞ-də hərbi pilot olmaq üçün təhsil alırdı.

Vəliəhd şahzadə oradan devrilmiş atası Məhəmməd Rza Şah Pəhləvinin ölkədən qaçmasını, xaricə sığınmasını və tezliklə 1980-ci ildə Misirdə xərçəngdən vəfat etməsini izlədi.

Vəliəhd və onun qohumları vətəni olmadan, bir gecədə sürgün edildilər. Kömək gözləmək üçün yer yox idi. Onların ətrafında yalnız sayı getdikcə azalan həmvətənləri, monarxlar və tərəfdarları var idi.

Növbəti bir neçə onillik ərzində Şahın ailəsi iki dəfə faciə ilə üzləşdi. Rzanın kiçik bacısı və qardaşı intihar etdi və o, sülalənin yeganə simvolik başçısı olaraq qaldı.

Lakin indi 65 yaşlı Rza Pəhləvi yenidən ölkəsinin gələcəyinin formalaşmasında rol oynamağa ümid edir. O, ABŞ-də, Vaşinqtonun ətrafında yaşayır. Tərəfdarları onun sakit, çox sadə yaşadığını deyirlər: o, tez-tez yerli kafelərə, çox vaxt həyat yoldaşı ilə və heç bir cangüdən olmadan gedir.

2022-ci ildə İranda əvvəlki etiraz dalğası zamanı özünü vətənindəki etiraz hərəkatının lideri hesab edib-etmədiyi soruşulduqda, o və həyat yoldaşı Yasmin yekdilliklə cavab verdilər: "Dəyişiklik daxildən başlamalıdır".

Lakin son zamanlar onun açıqlamalarının tonu daha qətiyyətli hala gəlib.

İsrailin ötən il İrana hücumlarından sonra Rza Pəhləvi Parisdə keçirilən mətbuat konfransında İslam Respublikasının süqutu halında keçid hökumətinə rəhbərlik etməyə hazır olduğunu elan etdi.

Daha sonra o, keçid hökumətinin ilk 100 gün üçün fəaliyyət planını təqdim etdi.

O, Parisdə jurnalistlərə bildirib ki, "Bu, keçmişə qayıtmaqla bağlı deyil. Bu, bütün iranlılar üçün demokratik gələcəyin təmin edilməsi ilə bağlıdır". İndi Rza Pəhləvi özünü taxta qayıtmağı gözləyən bir monarx kimi deyil, ətrafında milli barışığın baş verə biləcəyi bir fiqur kimi təqdim edir.

O, İranı azad seçkilərə, qanunun aliliyinə və qadınlar üçün bərabər hüquqlara doğru aparmağa kömək etmək istədiyini və monarxiyanın bərpası və ya respublikanın qurulması qərarının iranlılar tərəfindən referendumda qəbul edilməli olduğunu söyləyir.

Tərəfdarları onu dünyada İran müxalifətində dinc islahatların tərəfdarı olan yeganə tanınan fiqur hesab edirlər.

Tənqidçilər onun xarici təsirlərdən çox asılı olduğunu və İran əhalisinin sürgündən gələn bir liderə etibar etməsinin çətin olduğunu iddia edirlər.

Hazırda Rza Pəhləvinin ölkədə nə qədər tanındığını müəyyən etmək mümkün deyil. İranda müstəqil sorğular yoxdur. Bəziləri hələ də Pəhləvi sülaləsini hörmətlə xatırlayır, digərləri isə demokratik şüarlar altında belə heç kim tərəfindən seçilməyən bir liderin başqası ilə əvəz olunması ideyasını bəyənmirlər.

Rza Pəhləvinin əleyhdarları iddia edirlər ki, mühacirətdə olduğu qırx il ərzində o, nə etibarlı bir təşkilat, nə də müstəqil İran media orqanı yarada bilməyib.

2023-cü ildə o, İsrailə səfər etmiş, orada Holokost anım tədbirində iştirak etmiş və Baş nazir Benyamin Netanyahu ilə görüşüb. 

Bu səfər yenidən mübahisələrə səbəb oldu: bəzi iranlılar bunu israillilərlə münasibətləri yaxşılaşdırmaq üçün praqmatik bir cəhd kimi görürdülər, digərləri isə belə bir jestin ərəb və müsəlman müttəfiqlərini uzaqlaşdıracağına inanırdılar.

İsrailin İrana qarşı son hücumlarından sonra Rza Pəhləvi çətin sualları cavablandırmaq məcburiyyətində qaldı. BBC ondan İsrailin İrana hücumlarını dəstəkləyib-dəstəkləmədiyini soruşdu, halbuki bu hücumlar İran mülki vətəndaşlarını da öldürə bilərdi.

O, dinc iranlıların hücumların hədəfi olmadığını və İran rejimini zəiflədən hər şeyin, o cümlədən İranın özündə də bir çoxları tərəfindən müsbət qarşılandığını bildirdi. Onun açıqlamaları yenidən qızğın müzakirələrə səbəb oldu.

Xatırladaq ki, dünən Pəhləvi Trampa müraciət edərək dedi: "1 saatdan sonra insanlar yenidən küçələrə çıxacaqlar. Xahiş edirəm müdaxilə etməyə və İran xalqına kömək etməyə hazır olun".

Ağarza Elçinoğlu