Pezeşkianı da belə xərcləyirlər

Fars millətçiləri qırmızı xəttləri keçməkdə, aşırı radikallıq nümayiş etdirməkdə rus şovinistlərində heç də geri qalmırlar. SEPAH-a nökərçilik edən məddahlardan (məddah - dini liderləri təbliğ edən, ilahi nəğmələr oxuyan, rövzəxanlıq edən şəxslərə deyilir) birinin İran Prezidenti Məsud Pezeşkiana ünvanladığı açıq təhdid də bunu təsdiqləyir. Sözügedən məddah İran prezidentinə müraciətlə bildirib: “Əgər Rəhbərin (yəni Xameneinin) irəli sürdüyü şərtlər yerinə yetirilməsə, boğazını kəsərik və səni ağır şəkildə cəzalandırarıq”.
Məddahın bu sərt və qalmaqallı çıxışı nəyin göstəricisidir? İranın ali dini rəhbərinin adından ölkə prezidentinin bu cür açıq şəkildə fiziki zorakılıq təşəbbüsü ilə, "boğazını kəsməklə" hədələnməsi, əslində İranın daxili siyasi sistemindəki dərin çatların və idarəetmə böhranının kifayət qədər təhlükəli bir həddə çatdığını göstərir. Bu hadisə bir neçə ciddi məqamın göstəricisidir. Söhbət ilk növbədə dövlət təsisatlarının və siyasi iyerarxiyanın aşınmasından gedir.
Prezidentin adi bir dini-siyasi təbliğatçı (məddah) tərəfindən birbaşa hədələnməsi, İranın rəsmi dövlət strukturunun (prezidentlik institutu) hərbiləşmiş dini qruplaşmaların və radikal dairələrin təsiri altında olduğunu təsdiqləyir. Bu, hakimiyyət daxilində hüquqi mexanizmlərin yerini radikal zorakılıq ritorikasının aldığını göstərir. Başqa sözlə desək, burada SEPAH və dini radikalların hökmranlığı faktoru önə çıxır. Yəni ki, belə çıxışlar çox vaxt təsadüfi olmur; onlar SEPAH kimi hərbi-siyasi strukturlara yaxın dairələrin "iradəsini" ifadə etmək üçün istifadə olunan bir vasitədir. Bu, "Rəhbərin iradəsi" adı altında prezidentin fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması və idarəetmənin tamamilə radikal qanadın nəzarətinə keçirilməsi məqsədinə xidmət edir.
"Boğazını kəsərik" kimi ifadələrin dövlətin birinci şəxsinə qarşı istifadə olunması, İranın siyasi mühitində artıq heç bir demokratik və ya diplomatik etik çərçivənin qalmadığını sübut edir. Bu, eyni zamanda hakimiyyətin öz daxilində belə fikir ayrılıqlarına qarşı nə qədər dözümsüz olduğunu nümayiş etdirir. Fars şovinist və radikal dini dairələrin öz ideologiyalarını qorumaq üçün ən yüksək dövlət vəzifələrində oturan şəxsləri belə hədəfə alırlar, onları bu cür psixoloji təzyiq üsulları ilə qorxutmağa çalışırlar. Bu, ideoloji radikallıqğın göstəricisidir. Bu hadisə İran daxilində "Rəhbərlik" (Xamenei) və onun ətrafındakı radikal qrupların, rəsmi dövlət strukturları üzərində mütləq hakimiyyət uğrunda apardıqları mübarizənin nə qədər qəddarlaşdığını təzahür etdirir. Beləliklə, radikal zorakılığın normallaşdırılması geridönməz prosesə çevrilir. Halbuki, İranın ortalarda görünə bilməyən yeni dini lideri Müctəba Xameneinin bugünlərdə ABŞ ilə imzalanan memorandumla bağlı "X" sosial şəbəkəsindəki paylaşımı üzərindən xalqa etdiyi müraciətində guya Pezeşkiana etimad nümayiş etdirmişdi: "Mənim memorandumla bağlı başqa fikrim var idi. Lakin hörmətli Prezidentin, Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının sədri kimi, öz adından və Şura üzvlərinin adından İran xalqının və Müqavimət Cəbhəsinin hüquqlarını qorumaqla bağlı üzərinə götürdüyü öhdəliklə əlaqədar olaraq mən ona icazə verdim. Onlar bunun məsuliyyətini daşımağa hazır olduqlarını təsdiqləyiblər”.
Müctəba Xameneinin Pezeşkiana bu cür açıq dəstək bəyanatının ardınca sıradan bir məddahın ortaya çıxıb prezidentə "Rəhbərin göstərişlərini yerinə yetirməsən, sənin boğazını kəsərik" deməsi həm də ikili siyasətin göstəricisidir. Necə deyərlər, bir yandan Xamenei Pezeşkianın başını sığallayır, o biri tərəfdən isə SEPAH-ın adamı prezidenti hədələyir. Bu, sanki Pezeşkiana qarşı planlaşdırılmış gizli bir oyundur. və İranın siyasi rejiminin daxili mətbəxini və idarəetmə metodologiyasını daha dərindən analiz etməyə imkan verir. Əgər bu, həqiqətən də Xamenei və SEPAH-ın Pezeşkiana qarşı "gizli birgə oyunu"dursa, o zaman burada bir neçə mühüm strateji məqsəd güdüldüyünü söyləmək olar. Belə ki, ilk növbədə prezidenti "oyundankənar" duruma salmaq və "günah keçisi" kimi təqdim etmək məqsədi güdülür. Eləcə də bu təhdidlər vasitəsilə Pezeşkianı daim "Damokl qılıncı" altında saxlamaqla, ölkədəki iqtisadi çətinliklər, sosial narazılıqlar və ya xarici siyasətdəki uğursuzluqlar üçün məsuliyyəti onun üzərinə yıxmaq hədəflənir. Beləcə, xalqın qəzəbi dini rejimə yox, birbaşa prezidentə yönəldilir. Obrazlı dillə desək, Pezeşkianı da belə "xərcləyirlər".
Digər hədəf isə Pezeşkianın islahat planlarına mane olmaq və idarəetməni tam olaraq dini rəhbərliyin və SEPAH-ın əlində mərkəzləşdirməkdir. Prezidenti məddahlar və ya digər radikal elementlər vasitəsilə hədələmək, onun hər hansı bir islahat və ya müstəqil qərar vermək cəhdinin qarşısını almaq üçün psixoloji bir baryerdir. Bu, "demokratiya oyunu"nun sonuna çatdıqda və real hakimiyyətin yalnız bir mərkəzdən idarə olunduğunu həm xalqa, həm də dünya ictimaiyyətinə xatırlatmaq üçün istifadə olunur. Əgər Xamenei bu cür çıxışları açıq şəkildə qadağan etmirsə, bu, onun radikal qanadın (SEPAH və məddahların) "xalqın və inqilabın müdafiəçisi" kimi özünü göstərməsinə icazə verməkdir. Onlar bu yolla Pezeşkianı bir növ Mirzə Fətəli Axundovun Yusif Sərracına çevirmək istəyir və ABŞ-İran anlaşması fonunda başlayan yeni dönəmdə - postmüharibə dövründə molla rejimini yenidən möhkəmləndirməyə çalışırlar. Bu isə prezidentin siyasi funksiyasızlaşdırılması, islahat imkanlarının məhvi və prezidentə qarşı beynəlxalq və daxili etibarsızlıq mühitinin formalaşdırılması deməkdir. Bunun nəticəsində Pezeşkian öz konstitusion səlahiyyətlərini icra etməkdə çətinlik çəkəcək. Belə bir mühitdə o, müstəqil qərarlar qəbul etməkdənsə, radikal qrupların və SEPAH-ın təzyiqləri altında sadəcə icraçı bir fiqura çevrilmək riski ilə üz-üzə qalır. Eyni zamanda, Pezeşkianın seçkiqabağı vəd etdiyi və ya cəmiyyətin gözlədiyi hər hansı bir demokratik və ya sosial islahat artıq təhlükəli bir addım kimi qəbul olunacaq. Hər hansı bir dəyişiklik təşəbbüsü dərhal "Rəhbərin xəttinə xəyanət" kimi şərh edilərək fiziki təhdidlə qarşısı alınacaq. Bu təhdid təkcə prezidentə deyil, həm də onun komandasına və ümumilikdə hökumətə bir mesajdır. Bu, məmurlar arasında "itaət et və ya cəzalandırıl" prinsipi əsasında işləyən bir qorxu və idarəolunan xaos mühiti formalaşdırır. Belə bir daxili siyasi xaos, beynəlxalq arenada Pezeşkianın rəhbərlik etdiyi hazırkı İran hökumətinin "danışıqlar apara bilən tərəf" imicini zədələyir. Digər dövlətlər başa düşür ki, prezidentlə razılaşdıqları məsələlərin arxasında real güc sahibi olan radikal qruplar dayanmır.
Bütün bunlar sözsüz ki, Məsud Pezeşkianın gələcəkdə atacağı addımlara və onun hökumətinin siyasi müstəqilliyinə çox ciddi təsir göstərə bilər. Bu cür açıq və zorakı təhdidlər Pezeşkianın fəaliyyət sahəsini demək olar ki, tam daraldır, sıfıra endirir və onun gələcək addımlarına köklü şəkildə təsir edir. Nəticədə, bu vəziyyət Pezeşkianı iki çətin yoldan birini seçməyə məcbur edə bilər: ya radikal qrupların tam nəzarətinə girərək öz siyasi kimliyini və nüfuzunu qurban vermək, ya da açıq qarşıdurmaya gedərək özünü və hökumətini təhlükə altına atmaq. Hər iki variant İranın onsuz da ağır olan siyasi böhranını daha da dərinləşdirir. Və İran yenidən regionda aqressiv, mürtəce siyasət kursunu bərpa etmiş olur. Bu isə o deməkdir ki, İran dəyişmək istəmir. Görünən budur ki, heç ABŞ və İsrailin də İranda molla rejimini dəyişmək niyyətləri yoxdur. Onlar sadəcə olaraq fars-molla rejimini "format" edib yeniləyərək, daha da qüvvətləndirdilər. Deməli, İran həm Cənubi Qafqaz regionu üçün, həm də Körfəz ölkələri üçün potensial təhdid mənbələrindən biri olaraq qalacaq. Hörmüz boğazının ötən gün yenidən bağlanması da bunun əyani nümunəsidir.
Əlisahib Hüseynov, Azərbaycan Həmrəylik Komitəsinin sədri